KÝ ỨC HÒA XUÂN: TỪ ĐẤT LỬA ĐẾN ĐÔ THỊ SINH THÁI

Nằm về phía Nam thành phố Đà Nẵng, Hòa Xuân hôm nay hiện lên như một bức tranh đô thị sinh thái căng tràn nhựa sống. Những đại lộ thênh thang rợp bóng cây, những dãy phố hiện đại soi mình xuống lòng sông lộng gió. Thế nhưng, dưới lớp nhựa đường phẳng lỳ và những móng nhà cao tầng kiên cố kia là cả một dòng chảy lịch sử đầy thăng trầm, được viết bằng mồ hôi, nước mắt và máu xương. Đó là một hành trình dài đầy kiêu hãnh: từ một "ốc đảo lửa" kiên cường trong bom đạn, đi qua khúc quanh nghẹn ngào của những năm tháng bao cấp lụy đò, để rồi hồi sinh ngoạn mục sau cuộc đại di dân lịch sử.

1. Thời kỳ chiến tranh – Bản hùng ca viết từ lòng đất mẹ

Hòa Xuân xưa kia sở hữu một địa thế vô cùng đặc biệt. Được bao bọc bởi ba bề sông nước – sông Cẩm Lệ, sông Cái và sông Đô Tỏa – nơi đây như một "ốc đảo" tự nhiên, một chứng nhân lặng lẽ của lịch sử. Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, mảnh đất này trở thành vùng giáp ranh cốt tử, một "mũi dao" cách mạng âm thầm áp sát ngay vách sào huyệt của địch tại trung tâm Đà Nẵng.

Chính vì vị trí hiểm yếu ấy, quân địch đã trút xuống đây hàng vạn tấn bom đạn hòng biến nơi này thành vùng đất chết, hủy diệt màu xanh và chặt đứt mạch máu tiếp tế của ta.

Huyền thoại từ lòng đất: Bom cày, đạn xới, đất đá thành tro bụi nhưng không khuất phục được lòng dân Hòa Xuân. Dưới dải đất cằn cỗi ở Trung Lương, Lỗ Giáng, một "thế giới ngầm" đã ra đời. Hệ thống địa đạo, hầm bí mật đan cài trong lòng đất chính là tấm khiên chở che cho khát vọng độc lập.

· Ban ngày – Nhẫn nhịn và ngụy trang: Người dân bám đất, giả vờ cuốc rẫy làm nông dưới họng súng và sự giám sát gắt gao của quân thù.

· Ban đêm – Quật khởi và dẫn lối: Họ trở thành những chiến sĩ, đào hầm nuôi giấu cán bộ, dẫn đường cho bộ đội chủ lực băng sông, tập kích thẳng vào sân bay Đà Nẵng.

Máu của các anh hùng liệt sĩ, nước mắt và sự hy sinh thầm lặng của các Mẹ Việt Nam Anh hùng đã thấm đẫm, hòa quyện vào từng tấc đất mẹ. Hòa Xuân thời ấy nghèo xơ xác, nhà cháy, cây lụi, nhưng rực đỏ một tinh thần gan góc, kiêu hãnh: "Một tấc không đi, một ly không rời!"

2. Thời kỳ bao cấp – Khúc ca gian khó trên dải đồng chiêm

Hòa bình lập lại sau ngày 30/4/1975, người dân Hòa Xuân ngỡ được ngơi nghỉ sau những năm tháng dài mỏi mệt thì lại phải bước ngay vào một cuộc chiến mới: Cuộc chiến chống lại cái đói, cái nghèo của thời kỳ bao cấp.

Địa hình sông ngòi bao quanh trước kia là thành trì bảo vệ, nay lại trở thành rào cản ngăn cách dòng chảy phát triển. Hòa Xuân gần như tách biệt với nhịp sống phố thị bên kia bờ. Ký ức của một thế hệ gắn liền với hai chữ "lụy đò". Mọi sinh hoạt, giao thương, từ củ sắn quả cà đến việc học hành của con trẻ đều phó mặc cho những con ghe xuồng tròng trành trên sóng nước đầy bất trắc.

Đời sống kinh tế bấy giờ chỉ thắt lưng buộc bụng với nông nghiệp thuần túy. Người dân quanh năm "bán lưng cho trời, bán mặt cho đất" trên những dải đồng chiêm trũng sâu. Trồng lúa, tỉa bắp, trồng mía... tất cả đều bấp bênh phụ thuộc vào sự khắc nghiệt của thời tiết.

Ký ức kinh hoàng nhất của những người già Hòa Xuân thời kỳ này là những mùa lũ lớn. Nước sông cuồn cuộn dâng lên, tiếng sóng gầm rú trắng băng cả vùng quê, ngập tận mái nhà. Người và gia súc phải dắt díu nhau chạy lũ trong đêm tối mịt mùng.

Thế nhưng, chính trong gian khó của thời kỳ xếp hàng đong gạo, ăn khoai sắn độn cơm ấy, tình làng nghĩa xóm của người Hòa Xuân lại thắt chặt hơn bao giờ hết. Họ chia nhau từng bát cơm hớt, củ sắn lùi, dìu dắt nhau gồng gánh qua những ngày giáp hạt đói lòng.

3. Thời kỳ đô thị hóa – Cuộc "đại di dân" và khát vọng lột xác

Bước sang đầu thế kỷ XXI, đặc biệt là giai đoạn 2008 - 2010, một trang sử mới, táo bạo và dũng cảm bậc nhất được mở ra: Thành phố quyết định triển khai Dự án đô thị hóa toàn diện Hòa Xuân, biến toàn bộ vùng đất nông nghiệp thấp trũng, "rốn lũ" năm xưa thành một đại đô thị sinh thái hiện đại tầm cỡ.

Để hiện thực hóa giấc mơ vĩ đại ấy, một cuộc "đại di dân" lịch sử chưa từng có trong ký ức người dân nơi đây đã diễn ra. Hàng nghìn gia đình Hòa Xuân đã đưa ra một quyết định đầy lay động và dũng cảm:

· Chấp nhận giải tỏa trắng: Nhường lại mảnh vườn, góc sân, những ngôi nhà cổ thân thương gắn bó qua biết bao thế hệ.

· Di dời mồ mả cha ông: Chấp nhận một cuộc dịch chuyển tâm linh quy mô lớn, dời nơi yên nghỉ của tổ tiên để nhường đất cho những đại công trình.

Đó là những ngày tháng đong đầy nước mắt của sự giằng xé giữa niềm tiếc nuối quá khứ và khát vọng tương lai. Nhưng trên hết, người dân đã chọn niềm tin sắt đá vào sự đổi mới của quê hương. Và lòng dân đã không đặt sai chỗ.

Vĩ thanh: Giữ hồn làng cũ giữa lòng phố xanh

Hòa Xuân hôm nay đã khoác lên mình tấm áo mới nguy nga, tráng lệ của một đô thị văn minh bậc nhất. Thế nhưng, đi giữa những đại lộ sầm uất uốn lượn theo dòng sông, người ta vẫn cảm nhận được sợi dây tâm linh, văn hóa nịt chặt quá khứ với hiện tại.

Người Hòa Xuân hôm nay, dù đã vận bộ quần áo bảnh bao của "người phố", vẫn nâng niu từng ngôi nhà thờ tộc, đồng lòng trùng tu đình làng Lỗ Giáng cổ kính và thành kính duy trì các lễ hội truyền thống cha ông để lại.

Những câu chuyện về một Hòa Xuân thời lửa đạn kiên cường, thời bao cấp gạo chợ nước sông vẫn được kể lại vẹn nguyên bên mâm cơm thế hệ, dưới những mái nhà ngói mới. Quá khứ gian lao nhưng đầy vinh quang ấy chính là bệ phóng vững chắc, là lời nhắc nhở thế hệ trẻ hôm nay: Sống, cống hiến và tự hào trên mảnh đất từng đi lên từ tro tàn bom đạn và bùn lầy nước lũ.