Ký ức từ khám Chí Hòa

Bà Phan Thị Quyên kể rằng bà quen Nguyễn Văn Trỗi hơn một năm rồi mới nên vợ nên chồng. Đám cưới diễn ra ngày 21 tháng 4 năm 1964. Đó lẽ ra phải là quãng ngày hạnh phúc nhất của một đôi vợ chồng trẻ, nhưng bà không ngờ cuộc sống chung của mình lại ngắn đến vậy. Cưới chưa đầy một tháng, đúng hơn là mới 19 ngày, anh Trỗi đã bị bắt. Điều day dứt nhất là suốt thời gian ấy, bà hoàn toàn không biết chồng mình là người hoạt động cách mạng. Bà chỉ nhớ anh là một người sống chân thành, ít nói, và mỗi lần đọc báo thấy lực lượng cách mạng thắng trận thì lại mỉm cười, tỏ rõ sự khâm phục.

Trong lời kể của bà Quyên có một chi tiết rất đời thường, khiến người nghe nhớ mãi. Có lần bà đi lĩnh lương rồi ghé mua ít vải về may quần cho chồng nên về muộn. Trước đó, anh Trỗi đã đi tìm nhưng không gặp. Khi bà về, anh vẫn hỏi như thể chưa biết gì. Bà thắc mắc thì anh chỉ nói đại ý rằng anh muốn xem bà trả lời thế nào, vì anh là người rất ghét sự không thật. Một chi tiết nhỏ thôi, nhưng qua đó bà nhớ về chồng mình không chỉ như một người anh hùng, mà còn như một người đàn ông ngay thẳng, sống rõ ràng, yêu thương vợ theo cách mộc mạc của người lao động nghèo ở Sài Gòn ngày ấy.

Ngày anh Trỗi bị bắt, bà Quyên sững sờ đến mức còn cãi lại lính gác rằng họ nhầm, vì chồng bà chỉ là người làm ăn lương thiện. Nhưng ngay hôm sau, chính bà cũng bị bắt. Bị giam trong tù, bà mới dần hiểu con người thật của chồng mình và con đường anh đã chọn. Về sau, bà kể lại rằng đúng ngày 15 tháng 10 năm 1964, bà nhận được giấy vào thăm nuôi anh ở khám Chí Hòa. Thế nhưng khi đến nơi, quân cảnh không cho gặp, bảo bà quay lại vào buổi chiều. Trên đường ra, bà thấy lính mang súng, thấy một xe nhà binh chở cái hòm đi vào, lại thấy rất đông nhà báo đứng ở cổng. Chỉ đến lúc ấy, một linh cảm dữ dội mới ập đến: điều tồi tệ nhất đã xảy ra. Hôm đó cũng là ngày Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn.

Điều khiến câu chuyện này càng đau xót hơn là sau khi anh hy sinh, những gì còn lại giữa hai người chỉ là vài kỷ vật. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện vẫn lưu giữ 10 bức thư anh viết từ trong nhà giam gửi cho vợ và gia đình, cùng chiếc khăn tay bà Quyên thêu gửi vào tù để động viên chồng. Theo tư liệu bảo tàng, trên chiếc khăn ấy là lời nhắn gửi thủy chung, mong anh bình an và mong một ngày đất nước thống nhất. Anh đã đọc, học thuộc, rồi gửi trả lại cho vợ vì nghĩ rằng nếu mình hy sinh thì chị nên giữ lấy làm kỷ niệm. Chỉ một chi tiết như thế thôi cũng đủ cho thấy giữa khói lửa chiến tranh, họ đã yêu nhau bằng một tình yêu rất đằm, rất thật và rất đau.

Bởi vậy, khi nhắc đến Nguyễn Văn Trỗi, người ta không chỉ nhớ đến hình ảnh một chiến sĩ hiên ngang trước pháp trường, mà còn nhớ đến câu chuyện do chính người vợ trẻ kể lại: một người chồng mới cưới, một cuộc sống chưa kịp bắt đầu, một bí mật cách mạng chỉ được hiểu ra khi mọi thứ đã quá muộn. Có lẽ chính vì được kể bằng nước mắt và ký ức của người ở lại, câu chuyện ấy khiến người nghe xúc động hơn bất cứ lời ca ngợi nào. Chí khí của anh đã trở thành biểu tượng, và câu chuyện tình của anh với bà Phan Thị Quyên cũng trở thành một phần không thể tách rời trong ký ức lịch sử về Nguyễn Văn Trỗi.