Ký ức về những ngày ở chiến trường

NGƯỜI LÍNH HOÀNG VĂN QUÝ – KÝ ỨC KHÔNG THỂ QUÊN VỀ MỘT NGƯỜI ĐÃ HY SINH NĂM 1981

Lời kể của một người đồng đội – bản tái hiện từ ký ức chiến trường

Người lính sau khi trở về từ chiến tranh vẫn mang theo trong lòng một khoảng trống không bao giờ có thể lấp đầy.

Họ trở về với mái tóc đã điểm bạc, với những vết thương trên cơ thể, với những đêm dài không ngủ khi ký ức chiến trường bất chợt ùa về. Nhưng điều khiến họ day dứt nhất không phải là những gì mình đã trải qua, mà là những người đồng đội đã không thể trở về.

Có những cái tên chỉ được gọi một lần trong đời quân ngũ, nhưng lại được nhớ suốt cả cuộc đời.

Hoàng Văn Quý là một trong những cái tên như thế.

Năm 1981, đất nước đã bước sang một thời kỳ mới sau ngày thống nhất. Nhưng hòa bình khi ấy chưa thực sự hiện hữu trọn vẹn trên mọi miền Tổ quốc. Ở nhiều nơi, những người lính vẫn phải cầm súng làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới, bảo vệ từng tấc đất của quê hương.

Đó là những năm tháng rất gian khổ.

Người lính phải sống giữa núi rừng, trong những điều kiện thiếu thốn, đối mặt với hiểm nguy từng ngày. Phía sau họ là gia đình, là cha mẹ, là vợ con, là quê hương. Phía trước là nhiệm vụ.

Và có những người đã đi vào chiến trường rồi mãi mãi không trở về.

Hoàng Văn Quý đã hy sinh trong hoàn cảnh ấy.

1. Người lính bước ra từ quê hương

Mỗi người lính đều có một quê hương để nhớ.

Trước khi khoác lên mình bộ quân phục, họ cũng là những người con bình dị. Họ lớn lên bên gia đình, cùng cha mẹ làm ruộng, cùng anh em trải qua những năm tháng tuổi trẻ. Họ có những ước mơ rất đời thường: được sống, được làm việc, được lập gia đình, được nhìn thấy quê hương ngày càng đổi mới.

Nhưng khi Tổ quốc cần, họ lên đường.

Với thế hệ thanh niên thời chiến, hai chữ “lên đường” đôi khi giản dị đến mức người ở lại không kịp hiểu rằng đó có thể là lần cuối cùng họ nhìn thấy người thân của mình.

Có lẽ Hoàng Văn Quý cũng đã bước vào quân ngũ như vậy.

Không ai sinh ra đã là người lính.

Người lính được hình thành từ những ngày tháng rèn luyện, từ những buổi hành quân, những đêm trực gác, từ tình đồng chí và từ ý thức rằng phía sau mình là quê hương.

Trong quân đội, người lính học cách chịu đựng gian khổ. Họ học cách sống vì tập thể. Khi một người mệt, người bên cạnh động viên. Khi một người bị thương, đồng đội tìm cách đưa về. Khi một người ngã xuống, những người còn lại tiếp tục nhiệm vụ.

Chiến tranh là như vậy.

Nó không chỉ thử thách lòng can đảm của một con người mà còn thử thách tình nghĩa giữa những con người.

Và chính trong những hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, những người lính trở thành anh em của nhau.

2. Những năm tháng không bình yên

Sau năm 1975, đất nước thống nhất nhưng chưa thể bước ngay vào một thời kỳ bình yên tuyệt đối.

Ở biên giới Tây Nam, chiến sự tiếp diễn. Ở biên giới phía Bắc, tình hình cũng hết sức căng thẳng. Những năm 1980–1981 được ghi nhận là một giai đoạn đặc biệt khó khăn, khi đất nước chịu sức ép từ cả hai hướng biên giới và đồng thời phải đối mặt với những khó khăn kinh tế - xã hội trong nước.

Đối với những người lính làm nhiệm vụ nơi biên giới, những thông tin ấy không phải là những dòng chữ trên giấy.

Đó là cuộc sống hằng ngày.

Là những buổi hành quân trong rừng.

Là những đêm nằm giữa đất đá, nghe tiếng động từ phía xa.

Là những ngày ăn uống thiếu thốn.

Là những trận mưa rừng kéo dài.

Là những phút giây phải luôn sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy.

Và quan trọng nhất, đó là cảm giác không biết ngày mai sẽ ra sao.

Có những người lính chỉ mong sau khi hoàn thành nhiệm vụ sẽ được trở về quê. Họ nhớ bữa cơm gia đình. Nhớ tiếng mẹ gọi. Nhớ mái nhà. Nhớ con đường làng.

Những điều bình thường ở hậu phương lại trở thành những thứ quý giá nhất đối với người đang ở chiến trường.

Một người lính có thể chịu được đói rét.

Có thể chịu được gian khổ.

Nhưng nỗi nhớ quê hương thì không dễ gì chịu đựng.

3. Ký ức về những ngày ở chiến trường

Nếu hỏi một người lính cũ rằng điều gì ám ảnh nhất về chiến tranh, có lẽ không phải ai cũng trả lời giống nhau.

Có người nhớ tiếng pháo.

Có người nhớ những đêm hành quân.

Có người nhớ một người đồng đội đã nằm xuống.

Cũng có người chỉ nhớ một chi tiết rất nhỏ: một chiếc khăn, một bức thư, một câu nói trước lúc lên đường.

Chiến tranh được tạo nên bởi những sự kiện lớn, nhưng ký ức của con người lại thường được lưu giữ bằng những điều rất nhỏ.

Một nắm cơm.

Một bi đông nước.

Một lá thư nhàu góc.

Một chiếc ba lô.

Một người đồng đội ngồi cạnh nhau trong đêm.

Và đôi khi chỉ là một lời hẹn:

“Bao giờ hết chiến tranh, anh em mình cùng về quê.”

Những lời hẹn như thế có thể chẳng bao giờ thành hiện thực.

Nhưng người còn sống vẫn nhớ.

Tôi hình dung về Hoàng Văn Quý qua chính những ký ức bình dị ấy.

Không phải như một con người xa lạ được ghi trong một danh sách.

Mà là một người lính bằng xương bằng thịt.

Một người từng cười.

Từng nói chuyện với đồng đội.

Từng nhớ nhà.

Từng mong đến ngày hoàn thành nhiệm vụ.

Và cũng từng nghĩ rằng mình sẽ có ngày trở về.

4. Khi chiến tranh trở thành nỗi ám ảnh

Những năm tháng chiến tranh không chỉ có tiếng súng.

Đằng sau mỗi cuộc đụng độ là những con người.

Có người bị thương.

Có người mất tích.

Có người hy sinh.

Có gia đình nhận giấy báo tử.

Có những người mẹ chờ con đến cuối đời.

Có những người vợ chờ chồng trong vô vọng.

Có những đứa trẻ lớn lên mà không có cơ hội gọi tiếng “cha”.

Bởi vậy, khi nói về chiến tranh, chúng ta không nên chỉ nói về những trận đánh và những con số thương vong.

Cần nhớ rằng mỗi con số là một con người.

Mỗi người lính là một gia đình.

Mỗi người hy sinh để lại phía sau một khoảng trống.

Đặc biệt, chiến tranh còn để lại những ký ức đau đớn về bạo lực đối với con người. Trong các cuộc xung đột, những hành vi như thảm sát, tra tấn, bạo lực tình dục và khủng bố tinh thần có thể trở thành những phương thức gieo rắc sợ hãi. Nhưng khi kể lại lịch sử của Hoàng Văn Quý, cần phân biệt rõ bối cảnh chung của chiến tranh với những gì đã thực sự xảy ra với cá nhân ông.

Nếu chưa có lời kể của nhân chứng hoặc tài liệu gốc, chúng ta không nên nói rằng Hoàng Văn Quý trực tiếp chứng kiến một vụ thảm sát, bị tra tấn hoặc chứng kiến bạo lực tình dục.

Lịch sử cần sự xúc động.

Nhưng lịch sử cũng cần sự thật.

Bởi vì chính sự thật mới là cách tốt nhất để tưởng nhớ người đã hy sinh.

5. Ngày người đồng đội không trở về

Có lẽ trong ký ức của những người lính từng chiến đấu cùng nhau, khoảnh khắc đau đớn nhất không phải lúc bắt đầu trận đánh.

Mà là sau trận đánh.

Khi tiếng súng tạm lắng xuống.

Khi những người còn sống nhìn sang bên cạnh và nhận ra một người đã không còn nữa.

Trong chiến trường, sự mất mát đôi khi đến rất nhanh.

Một phút trước còn nói chuyện.

Một phút sau đã không thể trả lời.

Người đồng đội có thể chỉ cách nhau vài bước chân, nhưng chiến tranh có thể tạo ra khoảng cách vĩnh viễn.

Với Hoàng Văn Quý, năm 1981 là năm cuộc đời ông dừng lại.

Những người còn sống tiếp tục nhiệm vụ.

Những bước chân vẫn phải tiến về phía trước.

Nhưng trong lòng mỗi người đã có thêm một nỗi đau.

Có thể người đồng đội ấy đã được gọi tên nhiều lần trong những ngày sau đó.

Có thể một chiếc ba lô được giữ lại.

Có thể một vật dụng cá nhân được trao lại cho đơn vị.

Có thể những người còn sống đã tự hứa với nhau rằng sau này trở về quê sẽ tìm đến gia đình của Quý.

Những điều ấy, nếu còn được lưu giữ trong ký ức của đồng đội, sẽ là những tư liệu vô cùng quý giá.

Bởi hồ sơ có thể ghi ngày hy sinh.

Danh sách có thể ghi tên.

Nhưng chỉ ký ức của người từng sống cùng người lính ấy mới có thể kể cho chúng ta biết:

Hoàng Văn Quý là người như thế nào?

Anh thường nói gì?

Anh thích điều gì?

Anh đã nhớ quê hương ra sao?

Và trước lúc hy sinh, anh đã chiến đấu như thế nào?

6. Nỗi đau của người ở lại

Ở chiến trường, một người lính hy sinh.

Ở quê nhà, một gia đình mất đi một người con.

Hai nỗi đau ấy nối với nhau bằng một tờ giấy báo tử.

Đó có thể là một ngày mà cả gia đình không bao giờ quên.

Người mẹ có thể khóc.

Người cha có thể lặng im.

Anh chị em có thể không tin rằng người thân của mình sẽ không trở về nữa.

Nhưng chiến tranh không cho họ nhiều lựa chọn.

Họ phải chấp nhận sự thật.

Rồi năm tháng trôi qua.

Cây cối ngoài vườn lớn lên.

Những đứa trẻ trong làng trưởng thành.

Con đường quê thay đổi.

Những mái nhà mới mọc lên.

Nhưng trên bàn thờ gia đình vẫn có một người con không bao giờ già đi.

Trong tấm ảnh, người lính vẫn còn rất trẻ.

Mỗi lần gia đình thắp hương, thời gian dường như dừng lại.

Người đã hy sinh vẫn ở đó.

Không nói.

Không cười.

Nhưng hiện diện trong ký ức của tất cả những người còn sống.

Đó chính là điều kỳ lạ của ký ức.

Con người có thể mất đi, nhưng tình yêu và sự biết ơn dành cho họ thì không nhất thiết mất đi.

7. Người lính và lời hẹn chưa thành

Tôi nghĩ những người lính ngày ấy không lên đường với mong muốn trở thành những cái tên trong lịch sử.

Họ chỉ muốn hoàn thành nhiệm vụ.

Họ muốn bảo vệ đồng đội.

Muốn bảo vệ quê hương.

Và nếu có thể, họ muốn trở về.

Nhưng chiến tranh không phải lúc nào cũng cho con người quyền lựa chọn.

Hoàng Văn Quý đã không trở về.

Lời hẹn với quê hương dừng lại ở năm 1981.

Nhưng câu chuyện của ông thì chưa kết thúc.

Nó tiếp tục trong ký ức của gia đình.

Trong những người đồng đội.

Trong những thế hệ trẻ hôm nay.

Và trong chính câu hỏi mà chúng ta đặt ra khi nhắc đến tên ông:

“Người lính ấy đã sống như thế nào?”

Một người có thể hy sinh trong một khoảnh khắc.

Nhưng để hiểu đầy đủ ý nghĩa của sự hy sinh ấy, đôi khi phải mất cả một đời.

8. Điều còn lại sau chiến tranh

Ngày hôm nay, chúng ta được sống trong những ngày bình yên hơn.

Thanh niên có thể đến trường.

Có thể lựa chọn nghề nghiệp.

Có thể đi xa.

Có thể sử dụng điện thoại để nói chuyện với gia đình chỉ trong vài giây.

Những điều ấy tưởng như rất bình thường.

Nhưng đối với những người lính của thế hệ Hoàng Văn Quý, đó từng là một tương lai mà họ không chắc mình có thể nhìn thấy.

Bởi vậy, hòa bình không phải là một điều tự nhiên mà có.

Hòa bình được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và máu của nhiều thế hệ.

Có những người đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Có những người không kịp nhìn thấy đất nước đổi thay.

Có những người nằm lại ở một vùng đất rất xa quê hương.

Hoàng Văn Quý là một phần trong ký ức ấy.

Nhắc đến ông không chỉ để nhắc về một cái chết.

Mà để nhắc về một cuộc đời.

Một cuộc đời của người lính.

Một con người đã từng có gia đình, có quê hương, có những ước mơ riêng nhưng đã đặt nhiệm vụ với Tổ quốc lên trên sự an toàn của bản thân.

9. Nếu một ngày được gặp lại người đồng đội

Nếu một ngày những người đồng đội cũ có dịp ngồi lại bên nhau, có lẽ họ sẽ không nói quá nhiều về những điều lớn lao.

Có thể họ sẽ chỉ nhắc:

“Ngày ấy Quý thế nào nhỉ?”

“Quý hay cười không?”

“Quý quê ở đâu?”

“Ngày ấy anh em mình đã cùng nhau làm gì?”

Rồi câu chuyện cứ thế kéo dài.

Có người nhớ được.

Có người quên mất một vài chi tiết.

Nhưng chắc chắn có một điều họ không quên:

Đó là cái tên Hoàng Văn Quý.

Bởi những người đã từng cùng nhau đi qua chiến tranh thường có một sợi dây tình cảm rất đặc biệt.

Họ từng chia nhau từng ngụm nước.

Từng che chở cho nhau.

Từng nằm cạnh nhau giữa những đêm lạnh.

Từng nghĩ rằng tất cả sẽ cùng trở về.

Nhưng rồi có người trở về.

Có người ở lại.

Người còn sống mang theo ký ức về người đã mất.

Và đó cũng là một dạng trách nhiệm.

Trách nhiệm kể lại câu chuyện của người đã hy sinh.

10. Kể lại để thế hệ sau không quên

Có thể thế hệ trẻ hôm nay sẽ rất khó hình dung cuộc sống của người lính những năm 1980.

Chúng ta không thể yêu cầu một người chưa từng trải qua chiến tranh hiểu hết những mất mát mà chiến tranh để lại.

Nhưng chúng ta có thể kể.

Kể bằng những câu chuyện của nhân chứng.

Kể bằng những bức ảnh cũ.

Kể bằng những lá thư.

Kể bằng những kỷ vật.

Kể bằng những nén hương trước phần mộ liệt sĩ.

Và kể bằng tên của những người đã hy sinh.

Hoàng Văn Quý cần được nhớ đến không phải bằng những lời kể được tô vẽ quá mức.

Ông cần được nhớ bằng những điều chân thật.

Nếu một đồng đội từng nói rằng Quý sống tình cảm, hãy ghi lại.

Nếu một người thân từng kể rằng Quý rất thương mẹ, hãy ghi lại.

Nếu gia đình còn giữ một lá thư, một tấm ảnh, một kỷ vật, hãy trân trọng gìn giữ.

Nếu có người từng trực tiếp chứng kiến những ngày cuối cùng của ông, lời kể ấy cần được ghi âm, ghi chép và lưu giữ.

Bởi thời gian không chờ đợi.

Những nhân chứng của một thời chiến tranh rồi cũng sẽ già đi.

Nếu hôm nay chúng ta không ghi lại, ngày mai có thể sẽ không còn ai kể được nữa.

11. Lời cuối của người còn sống

Có những người lính đã đi qua chiến tranh và trở về.

Có những người trở về với những vết thương.

Có những người trở về nhưng mang theo ký ức không thể nói thành lời.

Và có những người không bao giờ trở về.

Hoàng Văn Quý thuộc về những người đã nằm lại.

Tên ông có thể chỉ là một dòng trong hồ sơ.

Một dòng trong danh sách.

Một cái tên trên bia tưởng niệm.

Nhưng với gia đình, đó là một người con.

Với quê hương, đó là một người con đã hy sinh.

Với đồng đội, đó là một người anh em.

Và với thế hệ hôm nay, đó là một phần của lịch sử.

Chúng ta không thể đưa người đã hy sinh trở lại.

Không thể trả lại cho họ tuổi trẻ.

Không thể cho họ nhìn thấy những con đường quê hôm nay đã đổi thay như thế nào.

Không thể cho họ gặp những thế hệ con cháu được sinh ra sau chiến tranh.

Nhưng chúng ta có thể làm một điều.

Đó là không để họ bị lãng quên.

Mỗi lần một nén hương được thắp lên, đó là một lần ký ức được đánh thức.

Mỗi lần một câu chuyện được kể lại, đó là một lần người đã khuất được gọi tên.

Mỗi khi một thế hệ trẻ hiểu rằng cuộc sống bình yên hôm nay được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao người, đó là lúc sự hy sinh ấy tiếp tục có ý nghĩa.

Và có lẽ, nếu những người lính năm xưa có thể nhìn thấy chúng ta hôm nay, điều họ mong muốn nhất không phải là những lời ca ngợi quá lớn lao.

Họ chỉ mong đất nước được bình yên.

Mong quê hương phát triển.

Mong con cháu được học hành.

Mong những thế hệ sau không phải trải qua những năm tháng chiến tranh mà họ đã từng trải qua.

Đó có lẽ cũng là ý nghĩa sâu xa nhất của sự hy sinh.

Người lính ngã xuống để người phía sau được sống.

Người lính nằm lại để quê hương được bình yên.

Và người lính ra đi để những thế hệ sau có quyền được nhìn thấy ngày mai.

Thay lời kết

Năm 1981, Hoàng Văn Quý hy sinh.

Thời gian đã đi qua hơn bốn thập kỷ.

Một đời người đã đổi thay.

Những đứa trẻ của ngày ấy nay đã thành ông, thành bà. Những người đồng đội năm xưa nay có người đã tóc bạc. Những con đường từng in dấu chân người lính nay có thể đã khác.

Nhưng ký ức về người đã hy sinh thì vẫn còn.

Nếu có ai hỏi:

“Hoàng Văn Quý là ai?”

Câu trả lời không nên chỉ là một cái tên.

Ông là một người con của quê hương.

Là một người lính của một thời đất nước còn nhiều gian khó.

Là một người đồng đội mà những người còn sống vẫn nhớ.

Và là một trong những người đã góp tuổi trẻ của mình vào sự bình yên của Tổ quốc.

Xin được gọi tên anh bằng tất cả sự trân trọng:

Hoàng Văn Quý.

Một người lính.

Một người đồng đội.

Một người con.

Một người đã hy sinh.

Và một cái tên không nên bị lãng quên.