Lã Xuân Oai - ngọn lửa yêu nước không bao giờ tắt
Lịch sử có thể phủ bụi lên nhiều danh tính, nhưng những nhân cách lớn thì luôn trường tồn cùng non sông. Có những con người mà tên tuổi của họ đã hóa thân vào từng con đường, góc phố của quê hương hôm nay, nhắc nhở chúng ta về một thời đại oanh liệt đã qua. Chí sĩ Lã Xuân Oai chính là một con người như thế. Không chỉ được biết đến là học trò xuất sắc của danh sĩ Phạm Văn Nghị hay một vị Tuần phủ biên ải kiên cường, ông còn là một tâm hồn thơ sâu sắc, luôn đau đáu trước nỗi đau mất nước. Tìm hiểu về cuộc đời đầy bão táp nhưng vô cùng khí phách của Lã Xuân Oai, chúng ta không chỉ hiểu thêm về một giai đoạn lịch sử đầy biến động mà còn càng trân trọng hơn một tấm lòng son sắt, một đời vì nước vì dân cho đến hơi thở cuối cùng.
Lã Xuân Oai (1838–1891), tự là Thúc Bào, quê ở làng Thượng Đồng, huyện Phong Doanh, nay
thuộc xã Yên Tiến, huyện Ý Yên, tỉnh Ninh Bình. Ông là một nhà nho, nhà thơ và văn thân yêu nước tiêu biểu chống thực dân Pháp vào cuối thế kỷ XIX.
Lã Xuân Oai sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống hiếu học tại vùng đất Nam Định. Với tư chất thông minh và ý chí lớn, ông theo học cụ Hoàng giáp Tam Đăng Phạm Văn Nghị, một danh sĩ nổi tiếng bởi sự chính trực, yêu nước và kiên quyết chống giặc ngoại xâm. Dưới sự dìu dắt của người thầy uy nghiêm, Lã Xuân Oai sớm tôi rèn được tinh thần trung hiếu và trách nhiệm đối với nhân sinh.
Con đường khoa bảng đã mở ra trước mắt ông khi ông lần lượt đạt được những thành tích đáng kể. Khoa thi Giáp Tý năm 1864, ông đỗ Cử nhân thứ hai; đến năm 1865, ông đỗ Phó bảng. Từ đây, ông bước vào con đường quan trường và từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như làm việc tại Viện Tập hiền ở triều đình Huế, Tri huyện Kỳ Anh
(Hà Tĩnh), Tri phủ Nho Quan (Ninh Bình), Án sát Ninh Bình và Chánh sứ Sơn phòng Ninh Bình. Dù ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng nổi tiếng là một vị quan thanh liêm, thương dân, tận tụy và nghiêm túc trong công việc.
Tuy nhiên, điều làm nên dấu ấn đặc biệt của Lã Xuân Oai không chỉ nằm ở con đường khoa bảng hay sự nghiệp làm quan, mà còn ở khí phách kiên cường trong phong trào chống Pháp. Năm 1882, khi thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai, tình hình đất nước vô cùng nguy cấp. Lã Xuân Oai được triều đình cử giữ chức Tuần phủ Lạng Bằng, gồm Lạng Sơn và Cao Bằng. Tại vùng biên ải hiểm trở, ông không chỉ thực hiện nhiệm vụ giữ gìn an ninh trật tự và chống phỉ bảo vệ dân lành mà còn có những hoạt động thể hiện tinh thần yêu nước mạnh mẽ.
Ông từng lập chiến công bắt hai tướng phỉ là Hoàng Sùng Anh và Lý Dương Tài. Đồng thời, ông còn ngầm liên kết, hỗ trợ khí giới và tài lực cho
các tổ chức nghĩa quân chống Pháp của những văn thân yêu nước đương thời như Nguyễn Thiện Thuật, Tạ Hiện và Phạm Huy Quảng. Đối với Lã Xuân Oai, việc giữ quan giữ tước không phải để vinh thân phì gia, mà là phương tiện để mưu sự cứu nước, bảo vệ giang sơn trước họa ngoại xâm. Chính tinh thần ấy đã làm nổi bật khí tiết của một người trí thức yêu nước trong thời buổi đất nước đứng trước những thử thách lớn lao.
Cuộc đời Lã Xuân Oai cũng trải qua nhiều biến cố đau thương. Khi thành mất, trước tình thế bị vây hãm ngặt nghèo, ông từng phải tạm lánh sang Trung Hoa một thời gian rồi trở về quê nhà. Đau đớn thay, giữa thời buổi nhiễu nhương, do bị liên đới trong một vụ việc nổi loạn tại địa phương, ông bị triều đình phong kiến lúc bấy giờ kết tội theo lệnh của thực dân và đày ra Côn Đảo. Nơi hải đảo gió gào sóng dữ, sức cùng lực kiệt, ông trút hơi thở cuối cùng vào năm 1891, khép lại một cuộc đời nhiều bão táp nhưng đầy tự trọng và khí
phách. Về sau, khi lịch sử được nhìn nhận lại, triều đình đã phục nguyên hàm cũ cho ông để ghi nhận công lao và khí tiết một đời vì nước vì dân.
Không chỉ là một vị quan và một chí sĩ yêu nước, Lã Xuân Oai còn để lại dấu ấn qua di sản thơ văn. Những tác phẩm của ông mang đậm chất trữ tình cách mạng và nỗi niềm hoài cổ, ưu thời mẫn thế, thể hiện tâm trạng lo đời, thương nước của một trí thức sống trong thời kỳ đất nước biến động. Thơ ông là tiếng lòng của một bậc trượng phu mang nặng ân tình với dân tộc, đau đáu trước cảnh nước mất, nhà tan. Qua những vần thơ ấy, người đọc không chỉ cảm nhận được tài năng văn chương mà còn thấy rõ một tâm hồn luôn hướng về quê hương, đất nước.
Cuộc đời của cụ Lã Xuân Oai tuy khép lại trong bi kịch của hoàn cảnh lịch sử đầy đau thương cuối thế kỷ XIX, nhưng khí tiết của ông vẫn mãi tỏa sáng. Đó là khí tiết của một người trí thức có học vấn nhưng không màng danh lợi, một vị quan hết
lòng vì dân, một chí sĩ kiên cường trước ngoại xâm và một nhà thơ luôn mang trong mình nỗi đau đáu với vận mệnh dân tộc.
Để tưởng nhớ công lao và đạo đức của ông, tên tuổi nhà chí sĩ văn thân Lã Xuân Oai đã được trân trọng đặt cho những tuyến đường lớn. Hằng ngày, trên con đường mang tên ông ở thành phố Thủ Đức, hàng nghìn lượt người qua lại, vô tình hay hữu ý, đều được nhắc nhớ về một nhân cách lớn đã góp phần làm nên lịch sử vẻ vang của quê hương, đất nước.
Lã Xuân Oai đã sống một cuộc đời nhiều gian nan nhưng không khuất phục. Cuộc đời ấy là minh chứng cho lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm và khí tiết của một người trí thức Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Dù thời gian đã trôi qua, tên tuổi và những giá trị mà ông để lại vẫn còn ý nghĩa đối với thế hệ hôm nay, nhắc nhở mỗi chúng ta biết trân trọng lịch sử, quê hương và những con người đã dành cả cuộc đời mình cho dân tộc.
