Làm những điều nhân đức để dân yên, nước được hưởng thái bình

Vì vậy, vào những dịp có hiện tượng thiên nhiên bất ổn xuất hiện, nhiều vị đại thần có tâm huyết với vận mệnh quốc gia thường dâng lên các bậc vua chúa những tờ khải, lời tâu... để sửa đức và đưa ra các biện pháp khắc phục, giảm các tai nạn cho dân, cho nước. Dưới đây là tờ khải của một vị quan đại thần dâng lên chúa Trịnh Tùng, người trực tiếp nắm quyền điều hành đất nước lúc bấy giờ.

Tác giả tờ khải là ông Nguyễn Duy Thì (1572 - 1652). Ông người xã Yên Lãng, huyện Yên Lãng, nay là xã Phú Xuân, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Năm 27 tuổi đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) khoa Mậu Tuất, niên hiệu Quang Hưng 21 (1598) đời vua Lê Thế Tông. Ông từng hai lần được cử đi sứ sang nhà Minh vào các năm 1606 và 1623. Làm quan đến chức Tá lý công thần, Tham tụng bộ Hộ, Thượng thư kiêm chưởng lục bộ sự, Thái phó, tước Tuyền quận công kiêm Tể tướng Quốc tử giám, được mở phủ.Tác phẩm của ông hiện còn hai bài thơ chữ Hán chép trong Toàn Việt thi tập. Ông có người con trai tên là Nguyễn Duy Hiểu cũng vào năm 27 tuổi (1628) đi thi đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) làm quan đến chức Đô ngự sử, từng được cử đi sứ sang nhà Minh và mất trên đường đi, được tặng chức Hình bộ tả thị lang, tước hầu.

Tháng 8, mùa thu năm Nhâm Tý (1612) đời vua Lê Kính Tông, Nguyễn Duy Thì cùng giám sát ngự sử 13 đạo là Phạm Tuân dâng tờ khải lên Bình An vương Trịnh Tùng rằng: "Dân là gốc của nước, đạo trị nước chỉ là yên dân mà thôi. Lại nghĩ rằng trời với dân cũng một lẽ, lòng dân vui thích, tức là được ý của Trời. Thế cho nên người khéo trị nước yên dân như cha mẹ yêu con. Thấy đói rét thì thương, thấy khổ sở thì xót. Cấm hà khắc bạo ngược, không đánh thuế bừa bãi để cho dân được thoả sống mà không có tiếng oán than. Thế mới là biết đạo trị nước, biết cách sai dân.Nay Thánh thượng để ý đến dân, một chính sự thi hành cũng cốt nuôi dân, một mệnh lệnh ban xuống cũng răn nhiễu dân, lòng yên dân của Thánh thượng thực không khác gì độ lượng của Trời Đất cha mẹ vậy".