LẦN ĐẦU TÔI ĐỨNG TRƯỚC BIA MỘ VÔ DANH
Khoảnh khắc người lính năm xưa đối diện với những ngôi mộ không tên – nơi ký ức, sự day dứt và câu hỏi về sự hy sinh hòa vào nhau.
Lần đầu tiên tôi đứng trước một bia mộ vô danh là sau ngày hòa bình không lâu. Khi ấy, tôi vẫn còn mặc nguyên bộ quân phục cũ, vai áo sờn, mùi thuốc súng dường như vẫn còn vương đâu đó trong từng thớ vải.
Nghĩa trang nằm lặng lẽ. Không tiếng pháo, không còi báo động, không tiếng hô xung phong. Chỉ có gió thổi nhẹ qua hàng bạch đàn và những tấm bia xếp thẳng hàng, trắng nhạt dưới nắng.
Tôi bước chậm. Rất chậm.
Rồi tôi dừng lại.
Trước mặt tôi là một tấm bia chỉ khắc duy nhất hai chữ: VÔ DANH.
Không tên.
Không tuổi.
Không quê quán.
Không người thân đứng chờ phía sau.
Tôi đứng rất lâu. Trong khoảnh khắc ấy, tôi không biết mình nên chào theo nghi thức quân đội hay nên cúi đầu như trước một người ruột thịt. Bởi tôi hiểu: người nằm dưới mộ kia có thể từng ăn chung mâm, ngủ chung hầm, chia cho tôi nửa viên lương khô, hoặc đã từng gọi tên tôi trong một cơn mưa bom mà tôi không nghe thấy.
Chiến tranh lấy đi nhiều thứ. Nhưng tàn nhẫn nhất là nó có thể lấy đi cả tên tuổi của một con người.
Tôi nhớ lại những đêm ở Thành cổ, khi pháo dội xuống không phân biệt ai là ai. Có người ngã xuống, không kịp để lại một mảnh giấy, không kịp nói một câu trăng trối. Chúng tôi chỉ kịp kéo họ vào góc hầm, phủ tạm tấm tăng, rồi lại lao ra trận địa. Lúc ấy, ai cũng nghĩ: còn sống đã là may mắn, còn tên hay không… không kịp nghĩ đến.
Nhưng đứng trước bia mộ vô danh, tôi mới hiểu: được gọi đúng tên mình, ngay cả khi đã chết, cũng là một điều thiêng liêng.
Tôi thắp một nén nhang. Rồi một nén nữa. Tôi gọi thầm trong lòng tất cả những cái tên mình còn nhớ được. Và cả những cái tên đã vĩnh viễn rơi khỏi trí nhớ vì bom đạn, vì thời gian.
Tôi nói rất khẽ, như sợ làm kinh động người đang ngủ:
“Có thể tôi không biết anh là ai. Nhưng tôi biết, anh đã từng sống. Và anh đã chết để tôi còn đứng đây.”
Từ hôm đó, mỗi lần bước vào nghĩa trang, tôi không tìm mộ người quen nữa. Tôi dừng lại lâu nhất ở khu mộ vô danh. Bởi ở đó, tôi thấy bóng dáng của cả một thế hệ – những người đã đi trọn con đường chiến tranh, nhưng không kịp mang theo tên mình về với hòa bình.
