LÀNG QUÊ THÁI BÌNH VÀ NHỮNG ĐÊM KHÔNG NGỦ

Nếu hỏi người làng An Cừ rằng chiến tranh bắt đầu từ lúc nào, sẽ không ai trả lời được chính xác. Bởi chiến tranh không đến bằng một ngày, mà bằng những đêm không ngủ nối dài vô tận.

Ban đầu chỉ là vài đêm còi báo động hú lên bất chợt. Cả làng còn lúng túng, người chạy ra chạy vào, trẻ con khóc ré, người già run rẩy. Rồi bom rơi xa xa. Đất rung. Mái nhà rơi bụi. Người ta bắt đầu hiểu: từ nay, đêm không còn là để ngủ nữa.

Những chiếc hầm trú ẩn được đào vội. Trước sân, sau nhà, ngoài vườn, ven bờ ruộng. Có nhà đào chưa xong đã phải chui xuống. Trẻ con quen với mùi đất ẩm hơn mùi chiếu mới. Tiếng ru con hòa lẫn tiếng máy bay.

Đêm đầu tiên có người chết trong làng là một đêm rất dài.

Bom rơi trúng đầu làng. Một mái nhà sập. Khi mọi người chạy đến thì đã muộn. Người đàn bà mới sinh chưa đầy tháng nằm bất động, đứa trẻ còn đỏ hỏn được bế ra khỏi đống đổ nát. Cả làng đứng lặng, không ai khóc thành tiếng.

Từ đêm đó, An Cừ bước vào chuỗi ngày không ngủ thật sự.

Ban ngày làm ruộng, vá đường, đắp đê. Ban đêm trực chiến. Dân quân thay nhau gác. Phụ nữ chuẩn bị cáng, băng vải. Người già trông trẻ con. Cả làng chia ca thức.

Có những đêm máy bay không đến, nhưng không ai dám ngủ. Người ta nằm trong hầm, mắt mở trừng trừng, tai căng ra nghe ngóng. Chỉ cần một tiếng động lạ là tim đập thình thịch.

Cao trào đầu tiên của làng là mùa hè năm 1967. Địch đánh phá dữ dội các tuyến giao thông. Đường qua làng bị bom cày nát. Ban ngày không sửa được, đêm xuống dân làng ra vá đường.

Đêm ấy, trăng mờ. Người cầm xẻng, người gánh đất, người cảnh giới. Đột ngột pháo sáng bắn lên. Cả cánh đồng trắng xóa. Không kịp chạy, mọi người nằm rạp xuống hố bom, ôm lấy nhau. Bom nổ phía xa, nhưng đủ làm đất đá trút xuống đầu.

Khi pháo sáng tắt, không ai bỏ về. Vá xong đoạn đường, họ mới lặng lẽ quay về hầm.

Có người hỏi:
– Sao không nghỉ?

Một bà cụ đáp:
– Nghỉ thì sáng mai xe không qua được.

Chiến tranh dạy người làng An Cừ hiểu một điều: ngủ hay không ngủ không còn là lựa chọn.

Cao trào lớn nhất đến vào năm 1972.

Đó là chuỗi đêm dài nhất mà làng từng trải qua. Máy bay đánh liên tục. Có đêm còi báo động hú lên ba, bốn lần. Người chui lên chưa kịp thở đã phải chui xuống.

Một đêm mưa, bom rơi trúng khu hầm tập thể. Đất sập. Tiếng kêu cứu vang lên yếu ớt. Dân làng lao vào đào bới bằng tay trần. Đèn pin không đủ, người ta đốt đuốc. Bùn trộn với máu.

Khi kéo được người cuối cùng ra, trời đã gần sáng. Không ai về nhà. Mọi người ngồi bệt xuống đất, dựa vào nhau, mắt đỏ hoe, tay run rẩy.

Sáng hôm đó, làng không ra đồng. Không họp. Không kèn trống. Chỉ có sự im lặng rất nặng.

Nhưng đêm đến, khi còi lại hú, tất cả lại đứng lên.

Những đêm không ngủ ấy còn là đêm tiễn con. Giấy báo nhập ngũ thường đến lúc chiều muộn. Đêm đó, nhà có người đi bộ đội không ai ngủ. Mẹ vá lại áo. Cha chẻ thêm cán cuốc. Anh em ngồi bên nhau rất lâu.

Sáng hôm sau tiễn con đi, đêm lại về hầm trú ẩn. Nước mắt chưa kịp khô.

Có gia đình tiễn hai, ba người con. Có nhà cả đêm chỉ nghe tiếng thở dài. Nhưng không ai ngăn cản.

Đêm không ngủ còn là đêm chờ tin. Thư từ hiếm hoi. Có nhà nhận thư giữa đêm, đọc dưới ánh đèn dầu trong hầm. Có nhà chờ mãi không có thư. Có nhà nhận tin dữ cũng trong đêm.

Người làng An Cừ quen với việc khóc trong im lặng.

Khi hòa bình lập lại, điều đầu tiên mọi người nhận ra là: mình đã quên ngủ thế nào. Nhiều người vẫn giật mình nửa đêm vì tưởng nghe tiếng còi. Trẻ con lớn lên trong hầm, ra khỏi hầm thấy bầu trời rộng mà lạ.

Giờ đây, làng đã yên bình. Nhà ngói, đường bê tông. Đêm về, tiếng côn trùng thay cho tiếng bom. Nhưng với những người già, đêm vẫn rất dài.

Họ không ngủ ngay. Họ nằm nghe gió, nghe xa xa như có tiếng máy bay trong ký ức. Và họ biết:
mỗi giấc ngủ trọn vẹn hôm nay đều được đổi bằng những đêm không ngủ của cả một làng quê năm ấy.

Làng An Cừ không có tượng đài lớn. Nhưng trong từng nếp nhà, từng thửa ruộng, vẫn còn nguyên dấu vết của những đêm trắng.

Và chính những đêm không ngủ ấy
đã giữ cho làng còn tên trên bản đồ,
giữ cho quê lúa Thái Bình
đứng vững giữa chiến tranh.