Lê Đại

Lê Đại (1886–1951), tự Việt Thường, hiệu Định Thái, sinh ra tại làng Đan Thượng, tổng Hạ Hòa, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông (nay thuộc thành phố Hà Nội). Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo giàu lòng yêu nước và có truyền thống hiếu học. Đỗ Tú tài từ khi còn rất trẻ, ông sớm tiếp thu các tư tưởng tiến bộ "Tân thư", "Tân văn" từ Trung Quốc và Nhật Bản truyền vào Việt Nam. Năm 1907, Lê Đại trở thành một trong những sáng lập viên trẻ tuổi, năng nổ nhất của phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội. Ông đảm nhận vai trò giảng dạy, đồng thời là nhà thơ, nhà soạn kịch tài năng sáng tác nhiều bài ca, bài hát thơ tuyên truyền yêu nước bằng chữ Quốc ngữ (như Á Tế Á ca, Hà thành thất thủ ca). Công lao nổi bật của ông là dùng thơ văn bình dân dễ thuộc, dễ nhớ để cổ vũ lòng yêu nước, lên án chế độ thực dân và kêu gọi nhân dân thức tỉnh, xóa bỏ hủ tục, học tập kiến thức mới. Về kết cục, tháng 11 năm 1908, sau vụ Hà thành độc sát, ông bị thực dân Pháp bắt giữ, kết án tù khổ sai và đày ra đảo Côn Đảo cùng nhiều sĩ phu yêu nước khác. Sau nhiều năm bị giam cầm dã man, ông được trả tự do nhưng bị chính quyền thực dân quản thúc chặt chẽ tại quê nhà. Dù bị theo dõi, ông vẫn giữ vững khí tiết, âm thầm sáng tác và ủng hộ các phong trào cách mạng cho đến khi trút hơi thở cuối cùng tại quê nhà Hà Đông vào năm 1951, thọ 65 tuổi.

Lịch sử vinh danh ông là một sĩ phu yêu nước, nhà thơ cách mạng tiêu biểu của phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục; tên ông hiện nay được đặt cho nhiều đường phố lớn tại Hà Nội và các tỉnh thành.