Lê Duy Mật – Người chỉ huy giữa chảo lửa Vị Xuyên

Thời kỳ lịch sử: Chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc – Mặt trận Hà Giang, đặc biệt giai đoạn 1984.
Phần 1: Người tướng từ những chiến trường trở về Hà Giang

Trước khi đến Hà Giang, Lê Duy Mật đã trải qua nhiều chiến trường.

Ông từng chiến đấu ở Lào, ở miền Nam và trên chiến trường Campuchia. Sau năm 1975, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị trong quân đội. Năm 1981, ông được cử sang Liên Xô học tại Học viện Quân sự Voroshilov để đào tạo cán bộ tham mưu cấp cao.

Năm 1984, ông được điều về Quân khu 2, giữ cương vị Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 2, đồng thời đảm nhiệm cương vị chỉ huy mặt trận Hà Giang trong giai đoạn đầu của cuộc chiến đấu tại đây.

Hà Giang lúc ấy là một chiến trường hoàn toàn khác.

Núi đá tai mèo dựng đứng.

Những con đường nhỏ men theo sườn núi.

Sông Lô chạy qua vùng chiến sự.

Phía trước là những điểm cao mà mỗi cái tên sau này trở thành một phần ký ức đau thương của cả một thế hệ:

1509, 772, 685, 1030, 468...

Cuối tháng 4/1984, chiến sự bùng lên dữ dội.

Ngày 28/4, pháo binh đối phương trút xuống các trận địa phía tây sông Lô. Đến cuối tháng 4, nhiều vị trí phòng ngự của ta ở khu vực Vị Xuyên bị đối phương chiếm giữ.

Lê Duy Mật bước vào chiến trường ấy trong một hoàn cảnh mà mỗi quyết định của người chỉ huy đều có thể liên quan đến sinh mạng của hàng trăm, hàng nghìn người lính.

Và ông hiểu rằng trước mặt mình sẽ là một cuộc chiến không thể giải quyết trong một vài ngày.

Chú thích: Thiếu tướng Lê Duy Mật, nguyên Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 2, người chỉ huy mặt trận Hà Giang trong giai đoạn đầu của cuộc chiến đấu tại Vị Xuyên.
Nguồn ảnh: Tư liệu báo chí và hồi ức về Mặt trận Vị Xuyên; một số ảnh chân dung được công bố cùng các bài viết về ông.

Phần 2: “Các anh chuẩn bị mà đi đánh nhau!”

Cuối tháng 4/1984, tình hình Hà Giang trở nên đặc biệt căng thẳng.

Những đơn vị được giao nhiệm vụ chiến đấu tại đây phải nhanh chóng nắm địa hình, tổ chức lực lượng và củng cố trận địa.

Trong hồi ức của một cán bộ chỉ huy Sư đoàn 313, khi được Lê Duy Mật gọi lên Sở Chỉ huy Bộ Tư lệnh tiền phương Quân khu 2 báo cáo tình hình, câu nói của ông rất ngắn:

“Các anh chuẩn bị mà đi đánh nhau!”

Phía sau câu nói ngắn gọn ấy là cả một chiến trường đang thay đổi từng ngày.

Các đơn vị được phân công từng khu vực.

Nhiệm vụ không chỉ là chống đỡ những cuộc tiến công mà còn phải tổ chức phản kích, giành lại những vị trí đã mất và xây dựng trận địa phòng ngự để giữ đất.

Với những người lính trực tiếp chiến đấu, những cái tên như 1509, 772, 685 hay 1030 không còn là những con số trên bản đồ.

Đó là những ngọn núi.

Những vách đá.

Những đường hào.

Những điểm tựa phải giành lại bằng máu.

Lê Duy Mật từng nói rằng địa hình Hà Giang không cho phép áp dụng máy móc những cách đánh của chiến trường khác. Núi đá tai mèo, những điểm cao hiểm trở và hỏa lực pháo binh mạnh khiến việc tổ chức chiến đấu ở đây có những đặc điểm rất riêng.

Người chỉ huy phải nhìn vào địa hình.

Nhìn vào lực lượng.

Nhìn vào hỏa lực của đối phương.

Và quan trọng nhất, phải nhìn vào khả năng của những người lính đang ở phía trước.

Bởi trên bản đồ, một mũi tên chỉ là một mũi tên.

Nhưng ngoài thực địa, phía dưới mũi tên ấy là những con người bằng xương bằng thịt.

Chú thích: Bộ đội và trận địa trên Mặt trận Vị Xuyên – Hà Giang trong những năm chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.
Nguồn ảnh: Tư liệu chiến trường và báo chí về Mặt trận Vị Xuyên.

Phần 3: MB-84 – trận đánh ngày 12 tháng 7

Rạng sáng 12/7/1984, chiến dịch mang mật danh MB-84 bắt đầu.

Lê Duy Mật, khi ấy là Phó Tư lệnh Quân khu 2, giữ cương vị Tư lệnh mặt trận.

Các đơn vị thuộc những sư đoàn 313, 356, 316, 312 và 320 được giao nhiệm vụ tiến công vào nhiều điểm cao và khu vực chiến đấu ở Vị Xuyên.

Mục tiêu là những điểm cao có ý nghĩa đặc biệt đối với thế trận:

1509.
772.
685.
1030.
468...

Đó là một chiến dịch được chuẩn bị với quyết tâm giành lại những vị trí đã mất.

Nhưng Vị Xuyên không phải một chiến trường dễ dàng.

Núi đá tai mèo khiến việc đào công sự vô cùng khó khăn.

Địch có hệ thống hỏa lực pháo binh mạnh.

Những trận địa trên cao có khả năng quan sát xuống các tuyến tiến quân.

Và khi trận đánh bắt đầu, hỏa lực pháo binh dồn xuống các đơn vị đang tiến công.

Ngày 12/7 trở thành một trong những ngày đau thương nhất của Mặt trận Vị Xuyên.

Theo các nguồn tư liệu được báo chí dẫn lại, riêng Sư đoàn 356 chịu tổn thất đặc biệt lớn trong ngày này; con số thường được nhắc đến là 593 cán bộ, chiến sĩ hy sinh.

Những người lính trẻ đi lên các điểm cao.

Nhiều người không trở về.

Trong mưa Hà Giang, những quả đồi đá trở nên trắng xóa sau những đợt pháo kích.

Ngày 12/7 ấy sau này trở thành ngày giỗ trận của những người lính Vị Xuyên.

Không phải bởi một người.

Mà bởi quá nhiều người đã nằm lại trong cùng một ngày.

Chú thích: Tư liệu về chiến trường Vị Xuyên và các đơn vị tham gia chiến dịch MB-84 ngày 12/7/1984.
Nguồn ảnh: Tư liệu báo chí, cựu chiến binh và các nguồn lưu trữ về Mặt trận Vị Xuyên.

Phần 4: Sau một trận đánh, người chỉ huy phải đối diện với điều gì?

Sau MB-84, những mất mát quá lớn buộc Bộ Chỉ huy phải nhìn lại cách tổ chức chiến đấu.

Lê Duy Mật đã trực tiếp trải qua trận đánh ấy.

Trong một cuộc hồi ức sau này, ông kể rằng kế hoạch của trận đánh đã có sự chứng kiến của Phó Tổng Tham mưu trưởng Lê Ngọc Hiền.

Ông cũng cho rằng yếu tố bất ngờ của chiến dịch đã không còn như dự kiến, khiến lực lượng tiến công phải đối mặt với hỏa lực pháo binh rất mạnh.

Sau trận 12/7, Bộ Quốc phòng điều Trung tướng Nguyễn Hữu An lên làm Phó Tư lệnh – Tham mưu trưởng, thay Lê Duy Mật ở cương vị chỉ huy mặt trận.

Nguyễn Hữu An cùng Thiếu tướng Hoàng Đan nghiên cứu lại tình hình.

Họ nhận thấy một trong những vấn đề lớn là công tác bảo đảm – từ đạn dược, lương thực đến vật liệu củng cố công sự – chưa theo kịp diễn biến chiến đấu.

Lê Duy Mật rời cương vị chỉ huy mặt trận.

Nhưng ông không rời khỏi ký ức về Vị Xuyên.

Bởi với một người chỉ huy, những con số thương vong không bao giờ chỉ là những con số.

Đằng sau mỗi cái tên là một người lính.

Có người vừa mới rời quê.

Có người còn chưa kịp lập gia đình.

Có người đã viết thư về nhà và hẹn ngày trở lại.

Và có những người không bao giờ trở về nữa.

Phần 5: Người tướng và những ký ức không thể quên

Rời vị trí chỉ huy mặt trận không có nghĩa là Vị Xuyên biến mất khỏi cuộc đời Lê Duy Mật.

Những năm sau đó, ông vẫn nhiều lần nhắc đến cuộc chiến và những người lính đã nằm lại.

Trong một bài viết về ông, hình ảnh Lê Duy Mật được ghi lại tại Hà Giang năm 2015, khi ông trở lại giữa những người từng chiến đấu ở chiến trường năm xưa. Chỉ vài tháng sau, ông qua đời, ngày 20/10/2015.

Có những cuộc trở về không còn mang theo nhiệm vụ quân sự.

Không còn bản đồ tác chiến.

Không còn những mệnh lệnh.

Chỉ còn những ngọn núi.

Những con đường.

Và những cái tên của đồng đội.

Vị Xuyên sau chiến tranh vẫn còn đó.

Những cao điểm từng bị cày xới bởi pháo đạn vẫn nằm giữa núi rừng Hà Giang.

Nhưng điều đau đáu nhất là rất nhiều người lính đã hy sinh vẫn chưa thể trở về với gia đình.

Bởi vậy, mỗi lần trở lại chiến trường cũ, người lính năm xưa không chỉ nhìn vào đất đá.

Họ nhìn vào ký ức.

Nhìn vào những đồng đội từng đứng bên cạnh mình.

Và nhớ những người đã nằm lại.

Lê Duy Mật đã đi qua nhiều chiến trường trong cuộc đời binh nghiệp.

Nhưng Vị Xuyên là một trong những nơi để lại dấu ấn đặc biệt.

Ở đó, ông từng là người ra quyết định.

Và cũng là người phải mang theo ký ức về những quyết định ấy suốt phần đời còn lại.

Chú thích: Thiếu tướng Lê Duy Mật trong những năm cuối đời và trong các hoạt động hồi tưởng về Mặt trận Vị Xuyên.
Nguồn ảnh: Tư liệu ảnh được công bố trong các bài viết, hồi ức về Thiếu tướng Lê Duy Mật; một ảnh được ghi rõ chụp tháng 8/2015, trước khi ông qua đời ngày 20/10/2015.

Lời kết: Người chỉ huy và những người nằm lại

Mặt trận Vị Xuyên không chỉ được nhớ bằng những điểm cao.

Không chỉ bằng những trận pháo kích.

Không chỉ bằng những con số thương vong.

Đằng sau tất cả là những con người.

Và Lê Duy Mật là một trong những người đã đứng ở vị trí khó khăn nhất: người chỉ huy phải đưa ra quyết định giữa một chiến trường mà mỗi quyết định đều có thể phải trả giá bằng máu.

Năm 1984, ông đến Hà Giang.

Những ngày đầu của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới đang diễn ra dữ dội.

Ông tổ chức lực lượng.

Phân công các đơn vị.

Chỉ huy những trận đánh.

Và ngày 12/7/1984, ông đứng ở vị trí Tư lệnh mặt trận trong một chiến dịch mà tổn thất của những người lính tham gia đã trở thành một phần đau thương của lịch sử Vị Xuyên.

Sau đó, ông rời cương vị.

Nhưng những người lính đã hy sinh thì không thể rời khỏi ký ức.

Họ nằm lại giữa những vách đá.

Trong những khe núi.

Trên những điểm cao mà thế hệ sau chỉ có thể đứng nhìn và tưởng tượng về những gì đã xảy ra ở đó.

Có những người lính khi lên đường còn rất trẻ.

Họ có cha mẹ chờ ở quê.

Có những người mẹ ngày ngày ngóng con.

Có những người vợ chờ chồng.

Có những đứa trẻ lớn lên mà không còn được gặp cha.

Và chính vì thế, khi nhìn lại Vị Xuyên, chúng ta không chỉ nên nhớ đến những vị tướng.

Chúng ta phải nhớ đến những người lính đã chiến đấu dưới quyền họ.

Những người đã sống bám đá.

Những người đã giữ từng đoạn hào.

Những người đã mang thương binh ra khỏi trận địa.

Những người đã hy sinh mà tên tuổi có khi phải mất nhiều năm sau mới được tìm lại.

Lê Duy Mật đã qua đời năm 2015.

Nhưng những ngọn núi Hà Giang vẫn còn đó.

Và mỗi tháng Bảy, khi đồng đội trở về Vị Xuyên thắp hương cho những người đã khuất, lịch sử lại được nhắc bằng một cách giản dị nhất:

Có những người đã nằm xuống để giữ đất.

Chúng ta được sống trong hòa bình hôm nay, được trở về nhà sau một ngày bình thường, được nhìn những ngọn núi biên cương không còn chìm trong tiếng pháo.

Đó là điều không nên coi là hiển nhiên.

Bởi ở Vị Xuyên, đã có cả một thế hệ người lính gửi lại tuổi thanh xuân của mình.

Và sự bình yên hôm nay được xây nên từ chính những hy sinh ấy.

Chú thích: Cựu chiến binh và thân nhân tưởng niệm những người đã hy sinh tại Mặt trận Vị Xuyên; Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên và các địa điểm tưởng niệm trên chiến trường xưa.
Nguồn ảnh: Tư liệu báo chí và hình ảnh hoạt động tưởng niệm tại Hà Giang.