Lê Hoàn

Lê Hoàn (941–1005), miếu hiệu Lê Đại Hành, là vị hoàng đế sáng lập nhà Tiền Lê, trị vì Đại Cồ Việt từ năm 980 đến 1005. Ông nổi bật với công lao thống nhất đất nước sau loạn 12 sứ quân, đánh bại quân Tống xâm lược và củng cố nền độc lập của dân tộc.

Lê Hoàn mồ côi từ nhỏ, được quan Lê Đột nhận làm con nuôi. Ông sớm theo phò Đinh Bộ Lĩnh, góp phần dẹp loạn 12 sứ quân và được phong Thập đạo tướng quân. Sau khi vua Đinh Tiên Hoàng và hoàng tử Đinh Liễn bị sát hại năm 979, triều đình tôn Lê Hoàn làm nhiếp chính cho ấu vương Đinh Toàn. Trước hiểm họa quân Tống, hoàng hậu Dương Vân Nga cùng bá quan tôn ông lên ngôi, mở đầu triều Tiền Lê.

Năm 981, Lê Hoàn đích thân chỉ huy quân dân đánh tan hai đạo quân thủy, bộ của nhà Tống tại sông Bạch Đằng và Bình Lỗ, giữ vững biên cương phía Bắc. Năm sau, ông dẫn quân Nam chinh, hạ kinh đô Indrapura của Chiêm Thành, mở rộng uy thế Đại Cồ Việt. Chiến thắng của ông được xem là dấu mốc khẳng định chủ quyền và năng lực quân sự của quốc gia độc lập.

Sau chiến tranh, Lê Hoàn chú trọng phát triển nông nghiệp, mở mang thủy lợi và khơi kênh nhà Lê. Ông là vị vua đầu tiên thực hiện lễ Tịch điền tại núi Đọi (Hà Nam) để khuyến nông, đặt nền tảng cho mỹ tục kéo dài suốt các triều sau. Triều đình thời Tiền Lê cũng mở rộng ngoại giao với nhà Tống, Champa và Khmer, đồng thời bảo trợ Phật giáo như quốc giáo.

Lê Hoàn qua đời năm 1005, được truy tôn là Lê Đại Hành. Sử gia như Ngô Sĩ Liên và Lê Văn Hưu đều ca ngợi ông là vị minh quân kiệt xuất, vừa có tài trị nước, vừa có công bảo vệ độc lập và phát triển quốc gia thời đầu tự chủ.