Lê Lai

Lê Lai là tướng khởi nghĩa Lam Sơn, nổi tiếng vì cải trang thành Lê Lợi để bảo vệ chủ tướng rồi bị quân Minh giết. Ông sinh thôn Dựng Tú, nay thôn Thành Sơn, xã Kiên Thọ, Ngọc Lặc, Thanh Hóa; cha Lê Kiều nối đời phụ đạo; anh Lê Lạn. Lê Quý Đôn tả tính cương trực, lo hậu cần cho Lê Lợi chu đáo. Năm 1416 ông cùng Lê Lợi thề Lũng Nhai, được tước Quan nội hầu. Khoảng 1418 nghĩa quân còn yếu; Lê Lợi hỏi ai đóng giả ông, Lê Lai nhận lời. Các sử liệu chép sự kiện này có sai khác.

Lam Sơn thực lục chép vua hỏi ai thay thân khoác hoàng bào, lĩnh 500 quân, hai thớt voi đánh thành Tây Đô, xưng chủ Lam Sơn. Lê Lai nhận, vua khấn nếu không thương công ấy thì đền đài hóa rừng núi, ấn vàng hóa đồng. Ông khiêu chiến, bị bắt, xử cực hình. Việt sử tiêu án đặt sự việc sau trận Mang Thôi, Lê Lai tự xưng Bình Định Vương rồi chết, quân Minh tin Bình Định Vương đã chết. Đại Việt thông sử đặt năm 1418 ở Mường Một rồi Trịnh Cao, so sánh Kỷ Tín đời Hán; phần Đế kỷ ghi chết ngày 29 tháng 4 âm lịch. Lê Lợi ngầm tìm di hài về Lam Sơn. Năm 1428 phong công thần hạng nhất, thụy Toàn Nghĩa; 1429 Nguyễn Trãi viết lời thề để hòm vàng. Các đời sau gia phong đến Trung Túc Vương. Lê Thái Tổ dặn giỗ Lê Lai ngày 21 tháng 8, trước giỗ mình một ngày: Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi. Cả gia đình chết vì nước: anh Lê Lạn và ba con Lê Lư, Lê Lộ, Lê Lâm đều tử trận.

Sách Võ tướng Thanh Hoá nêu nghi vấn những Lê Lai khác cùng thời. Lam Sơn thực lục tục biên nói Nguyễn Thận người Mục Sơn được đổi họ Lê tên Lai. Đại Việt sử ký toàn thư chép ngày 13 tháng 1 năm 1427 giết Tư mã Lê Lai vì cậy công khinh mạn, dẫn giả thuyết ông sống sót rồi bị Lê Lợi giết; sách ấy không chép việc cứu chúa. Đền Tép ở Kiên Thọ là di tích quốc gia. Tên ông đặt phố Hà Nội, đường nhiều thành phố và Trường THPT Lê Lai năm 1999.