Lê Lợi

Lê Thái Tổ, tên Lê Lợi (10/9/1385 – 5/10/1433), lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn 1418–1428, sáng lập nhà Hậu Lê. Sinh làng Lam Sơn, Thanh Hóa, gia đình hào trưởng; giả thuyết Mường của Trần Quốc Vượng đối chiếu gia phả Bái Đô cho gốc Kinh. Thời Minh thuộc, ông ẩn núi đọc thao lược, chiêu khách, từ chối quan Minh. Sử khác nhau về việc theo Hậu Trần. Ngày 2 tháng Giêng Mậu Tuất 1418, cùng khoảng 50 tướng (19 người hội thề Lũng Nhai 1416) phất cờ, xưng Bình Định vương. Năm năm đầu ở núi Thanh Hóa, 18 trận, Lê Lai liều mình ở Trịnh Cao, thiếu lương Chí Linh, hòa 1423 rồi đánh lại.

Tháng 9/1424 theo Nguyễn Chích tiến Nghệ An, hạ Đa Căng, Trà Lân, vây Nghệ An, Diễn Châu, Tây Đô, Tân Bình, Thuận Hóa. Tháng 8/1426 ba cánh ra Bắc; trận Tốt Động–Chúc Động phá Vương Thông, 5 vạn quân Minh chết. Ông lập Trần Cảo cho Thông có cớ rút, rồi cắt hòa khi Thông xin viện. Cuối 1427 Liễu Thăng 10 vạn, Mộc Thạnh 5 vạn; thành Xương Giang hạ trước. Phục Chi Lăng chém Liễu Thăng 20 tháng 9; Hoàng Phúc, Thôi Tụ bị bắt. Hội thề Đông Quan 12/1427; ông cấp thuyền lương cho Minh rút, bất chấp tướng sĩ muốn giết. Nguyễn Trãi thảo Bình Ngô đại cáo.

Tháng 4/1428 lên ngôi niên hiệu Thuận Thiên, quốc hiệu Đại Việt, đô Đông Kinh. Minh phong quyền thự An Nam quốc sự 1431. Ông chia năm đạo, quân điền, đúc tiền, mở Quốc Tử giám, Nho độc tôn. Năm 1429 cho 25 vạn quân về ruộng. Không trả hỏa khí Minh. Dẹp Bế Khắc Thiệu (1431), Đèo Cát Hãn (1432), thu châu Phục Lễ.

Sử khen mười năm đại trị; một số sử gia hiện đại chỉ trích án Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo, trong khi Lê Quý Đôn, Trần Quốc Vượng, Tạ Chí Đại Trường cho họ phạm tội. Phan Bội Châu coi ông thánh trung hưng thứ hai sau Ngô Quyền; Trường Chinh lấy kháng chiến 10 năm làm gương trường kỳ.