LỄ NGHI HỌC SĨ NGUYỄN THỊ LỘ

Trong lịch sử nhà Lê sơ, Nguyễn Thị Lộ (1400 – 1442) là một hiện tượng đặc biệt. Bà không xuất thân vương phu, không thuộc phe cánh quyền quý, nhưng bằng trí tuệ kiệt xuất, tài ứng biến thơ ca và phong thái cao sang, bà đã khẳng định vị thế của một trí thức nữ hiếm hoi bước vào chốn triều chính.

Sinh ra tại làng Hải Hồ (nay thuộc Hưng Hà, Thái Bình), Nguyễn Thị Lộ nổi tiếng khắp vùng nhờ nhan sắc thanh tú và tài làm thơ ứng đối trôi chảy. Cuộc gặp gỡ định mệnh giữa bà và Nguyễn Trãi — khi ông đã là vị đại thần lừng lẫy — đã mở ra một mối tình tri kỷ sâu sắc. Bà vừa là người vợ hiền nâng khăn sửa túi, vừa là người bạn thơ, người đồng điệu về tư tưởng và lý tưởng sống cùng Nguyễn Trãi tại Côn Sơn.Nhận thấy tài năng và phẩm hạnh vượt trội của bà, Vua Lê Thái Tông đã tuyển Nguyễn Thị Lộ vào cung và phong chức Lễ nghi học sĩ — một chức quan chuyên dạy dỗ, uốn nắn lễ nghi và văn hóa cho các phi tần, hoàng tử. Bà hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, được nhà vua hết sức kính trọng và yêu mến. Thế nhưng, chính sự tin dùng của vua và uy tín của bà trong cung đã vô tình đẩy bà vào tâm bão của những cuộc tranh giành quyền lực.

Đêm 27 tháng 7 âm lịch năm 1442, khi Vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời tại hành cung Lệ Chi Viên (Bắc Ninh) trong lúc chỉ có Nguyễn Thị Lộ bên cạnh hầu hạ, các thế lực thù hận trong triều lập tức chộp lấy cơ hội. Phe cánh của Tuyên Từ Thái hậu Nguyễn Thị Anh — vốn thù ghét gia đình Nguyễn Trãi vì những can thiệp bảo vệ hoàng tử Lê Tư Thành (sau là Vua Lê Thánh Tông) — đã quy kết bà tội "đầu độc" vua. Nguyễn Thị Lộ bị dìm xuống sông tàn nhẫn, còn Nguyễn Trãi và cả ba họ bị truy diệt trong thảm án tru di tam tộc tàn khốc. Bà đã bị lịch sử phong kiến do phe chiến thắng ghi chép lại bằng những lời thêu dệt, bôi nhọ cay nghiệt. Phải đến năm 1464, khi Vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, nỗi oan của bà mới dần được hé mở. Ngày nay, các nhà nghiên cứu lịch sử đều khẳng định Nguyễn Thị Lộ hoàn toàn vô tội; bà chỉ là nạn nhân đáng thương của một cuộc thanh trừng chính trị tàn bạo.

Nguyễn Thị Lộ ngã xuống, nhưng tài năng, phẩm hạnh và bản lĩnh của vị Lễ nghi học sĩ đầu tiên trong lịch sử vẫn rực sáng như một minh chứng cho vẻ đẹp trí tuệ của người phụ nữ Việt Nam.