LÊ QUÝ ĐÔN - CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA
Lê Quý Đôn (1726–1784) là một nhà bác học, nhà thơ, sử gia và quan lại lỗi lạc bậc nhất của Việt Nam vào thế kỷ XVIII.
1. Thân thế và quê quán
Tên thật: Lê Danh Phương (còn có tên nhỏ là Doãn Hậu, hiệu là Quế Đường).
Ngày sinh: 02 tháng 8 năm 1726 (tức ngày 5 tháng 7 năm Bính Ngọ).
Ngày mất: 11 tháng 6 năm 1784 (tương đương ngày 14 tháng 4 năm Giáp Thìn), thọ 58 tuổi.
Quê quán: Làng Diên Hà, phủ Tiên Hưng, trấn Sơn Nam (nay là thôn Phú Hiếu, xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình).
Gia đình: Sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng; cha là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ (hoặc Lê Phú Thứ). [1, 2, 3, 4, 5]
2. Đường khoa bảng và sự nghiệp quan trường
Thần đồng từ nhỏ: 14 tuổi đã học xong toàn bộ kinh sử của Nho gia. [1]
Đỗ đạt cao:
Năm 1743 (18 tuổi): Đỗ Giải nguyên (đứng đầu kỳ thi Hương).
Năm 1752 (27 tuổi): Đỗ Hội nguyên rồi đỗ Đình nguyên Bảng nhãn. [1, 2]
Sự nghiệp làm quan: Từng giữ nhiều chức vụ quan trọng dưới triều Lê – Trịnh:
Năm 1760: Được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc).
Trải qua các chức vụ như: Hàn lâm thừa chỉ sung Toản tu quốc sử quán, Bồi tụng (tước Dĩnh Thành hầu), Tả thị lang, Thượng thư bộ Công (được truy tặng sau khi mất). [1, 2, 3]
3. Sự nghiệp trước tác và di sản học thuật
Lê Quý Đôn để lại một khối lượng tác phẩm rất đồ sộ về sử học, triết học, văn học và bách khoa thư: [1, 2]
Sử học:
Đại Việt thông sử
Phủ biên tạp lục (viết năm 1776 về xứ Thuận Hóa - Quảng Nam)
Kiến văn tiểu lục (1777)
Bắc sử thông lục [1, 2, 3]
Bách khoa thư và triết học:
Vân đài loại ngữ (1773)
Quần thư khảo biên, Thánh Mô Điều Phạm Lục [1, 2, 3]
Thơ văn:
Quế Đường thi tập, Quế Đường văn tập
Biên tập Toàn Việt thi lục (tuyển tập thơ từ đời Lý đến đời Lê) [1]
4. Tôn vinh
Cuộc đời và tư duy bác học của ông là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần hiếu học, độc lập tư duy và tôn trọng sự thật khách quan trong lịch sử. [1, 2]
Năm 2026, Tổ chức UNESCO đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726–2026)
