LÊ THÀNH DUY – HAI CON ĐƯỜNG, MỘT LỜI TỪ CHỐI VÀ SÁU NGÀY BẤT KHUẤT

Cuối tháng 5/1946, tại Bà Rịa, hai người cùng mang họ Lê Thành đứng trước một lựa chọn không thể dung hòa. Một bên là Lê Thành Tường, người phục vụ bộ máy cai trị của Pháp; bên kia là Lê Thành Duy, cán bộ trinh sát cách mạng vừa bị bắt. Họ có quan hệ họ hàng, nhưng chiến tranh đã đặt họ ở hai con đường đối nghịch. Cuộc gặp ấy trở thành chi tiết đáng nhớ về những ngày cuối đời của người chiến sĩ hai mươi bốn tuổi.

Lê Thành Duy sinh năm 1922 tại Bà Rịa, quê vùng Phước Trung. Cha ông là Lê Thành Long, từng giữ chức Đốc phủ sứ trong chính quyền thuộc địa. Tuổi nhỏ, Duy học tại Bà Rịa, rồi theo học trường thể dục thể thao Đông Dương ở Phan Thiết. Người cháu Lê Thành Tuyên, qua lời kể của cha, nhớ người chú học giỏi và giàu tình cảm.

Năm 1944, Duy bị động viên vào lính thuộc Pháp tại biên giới Việt – Trung. Khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9/3/1945, ông rời quân ngũ, trở về Bà Rịa, tham gia Thanh niên Tiền phong. Sau Cách mạng tháng Tám, ông gia nhập Quốc gia Tự vệ cuộc của tỉnh, lực lượng tiền thân công an cách mạng. Nền độc lập vừa giành được đang phải đối diện những mối đe dọa mới.

Duy đảm nhiệm công tác chỉ huy trinh sát. Năm 1945, ông tham gia ngăn chặn hoạt động chống chính quyền do Phan Đình Tân và Trịnh Ngọc Hiền cầm đầu. Khi quân Pháp tái chiếm Bà Rịa, Duy thoát ly vào rừng tiếp tục kháng chiến. Người cán bộ trinh sát phải giữ bí mật về cơ sở và đồng đội.

Ngày 22/5/1946, ông bị quân Pháp bắt tại Núi Nứa – Bà Trao, trên đảo Long Sơn. Nguồn của Báo Công an nhân dân kể ông rơi vào ổ phục kích khi đi công tác; tư liệu do Tạp chí Hòa Nhập đăng lại mô tả một cuộc càn quét lớn. Không đủ căn cứ khẳng định mọi diễn biến, nhưng các nguồn thống nhất về ngày và địa điểm bị bắt.

Theo Báo Công an nhân dân, quân Pháp đưa ông về khám đường Vũng Tàu. Chúng tra tấn, tìm cách khai thác thông tin về những người hoạt động cách mạng. Duy không khai báo. Không có căn cứ dựng lại từng cuộc thẩm vấn; các nguồn xác nhận ông không tiết lộ bí mật của tổ chức.

Khi đòn roi không đạt mục đích, đối phương tìm đến quan hệ họ hàng. Lê Thành Tường, người thân của Duy đang giữ chức quận trưởng trong bộ máy do Pháp kiểm soát, được đưa đến chiêu dụ. Quan hệ gia đình trở thành phương tiện gây sức ép. Đứng trước người có chung dòng họ, Duy vẫn không thay đổi.

Báo Công an nhân dân ghi lời Duy: “Anh có con đường của anh, tôi có con đường riêng của tôi”. Lời kể đăng trên một tạp chí khác có cách diễn đạt dài hơn, nhưng cùng khẳng định ông từ chối lời chiêu dụ. Một câu trả lời cho thấy họ đứng ở hai phía khác nhau.

Lê Thành Duy lớn lên giữa những điều kiện có thể đưa ông đến một cuộc đời khác. Từ quân đội thuộc địa, ông trở về tham gia cách mạng, rồi vào rừng kháng chiến. Giờ đây, khi không còn tự quyết định được số phận, ông vẫn giữ điều có thể tự quyết: không dùng mạng sống của đồng đội để đánh đổi cơ hội cho bản thân.

Ngày 28/5/1946, quân Pháp xử bắn Lê Thành Duy ở khu vực đầu cầu Long Hương, bên bờ sông Dinh. Từ Núi Nứa đến khám đường Vũng Tàu, rồi trở lại bờ sông quê nhà, những địa danh ấy gói trọn sáu ngày cuối đời ông. Ông mới hai mươi bốn tuổi. Không có tư liệu xác nhận lời cuối cùng tại nơi hành hình. Sử liệu ghi nhận: sáu ngày từ khi bị bắt đến ngày hy sinh, một người cán bộ trinh sát không khuất phục trước tra khảo và mua chuộc.

“Có những lựa chọn không thể đo bằng số năm được sống. Lê Thành Duy đã giữ kín điều cần bảo vệ, ngay cả khi bản thân không còn con đường trở về.”

Nhiều thập niên sau, cháu ruột ông, Lê Thành Tuyên, cẩn thận giữ gia phả và những hình ảnh về người chú. Ông kể cha mình, Lê Thành Vĩnh, thường nhắc người em học giỏi, mạnh mẽ và tình cảm. Gia đình vẫn làm giỗ hằng năm. Đằng sau sử sách còn có nỗi nhớ truyền qua các thế hệ.

Ngày 3/8/1995, Lê Thành Duy được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tại Bà Rịa, tên ông được đặt cho đường, công viên và trường tiểu học. Các thầy cô, học sinh đến viếng mộ; người thân tiếp tục gìn giữ kỷ vật. Khi thực hiện tượng tưởng niệm năm 2017, những người nghệ sĩ còn tìm gặp gia đình để xem ảnh và lắng nghe chuyện về ông.

Dòng sông Dinh vẫn là một địa danh trong ký ức Bà Rịa. Nhưng điều đọng lại không chỉ là nơi người chiến sĩ ngã xuống. Đó là câu trả lời trước người cùng họ hàng: hai con đường khác nhau, một lựa chọn không thay đổi. Với người trẻ hôm nay, lòng dũng cảm đôi khi bắt đầu từ việc không phản bội điều đúng đắn, dù cái giá phải trả lớn hơn những gì mình có thể giữ lại.