Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh với sự nghiệp mở cõi phương Nam cuối thế kỷ XVII.

Nguyễn Hữu Cảnh: Người có công lớn trong sự nghiệp mở cõi phương Nam

Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) là một danh tướng có vai trò đặc biệt trong quá trình xác lập và tổ chức quản lý vùng đất phía Nam vào cuối thế kỷ XVII. Tên tuổi ông gắn liền với sự kiện năm 1698, khi ông được chúa Nguyễn Phúc Chu cử làm Kinh lược sứ vào vùng đất Gia Định, tổ chức lại dân cư, đặt đơn vị hành chính và xây dựng bộ máy quản lý tại vùng Đồng Nai – Sài Gòn. Công việc của Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ có ý nghĩa về quân sự mà còn đặt nền móng cho quá trình hình thành một không gian cư trú, hành chính và kinh tế mới ở phương Nam.

Nguyễn Hữu Cảnh, tên thật là Nguyễn Hữu Thành, húy Kính, sinh năm 1650 tại huyện Phong Lộc, vùng Quảng Bình ngày nay. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống võ nghiệp và có mối liên hệ lâu đời với các chúa Nguyễn. Thân phụ ông là Nguyễn Hữu Dật, một danh tướng có nhiều công lao dưới thời chúa Nguyễn. Trong bối cảnh Đàng Trong và Đàng Ngoài thường xuyên xảy ra chiến tranh, Nguyễn Hữu Cảnh sớm trưởng thành trong môi trường quân sự và chính trị đầy biến động. Những trải nghiệm ấy giúp ông hình thành bản lĩnh của một võ tướng vừa có khả năng chỉ huy quân sự, vừa có năng lực tổ chức và quản lý.

Từ khi còn trẻ, Nguyễn Hữu Cảnh đã tham gia nhiều hoạt động quân sự. Ông từng tham gia các trận chiến trên vùng Quảng Bình trong cuộc đối đầu giữa chúa Nguyễn và chúa Trịnh. Những năm tháng chiến trận không chỉ giúp ông rèn luyện tài cầm quân mà còn tạo điều kiện để ông tích lũy kinh nghiệm trong việc ổn định những vùng đất thường xuyên xảy ra biến động. Đến cuối thế kỷ XVII, ông ngày càng được các chúa Nguyễn tin tưởng giao những nhiệm vụ quan trọng ở các vùng biên viễn phía Nam.

Năm 1692, khi tình hình tại vùng đất Chiêm Thành có biến động, Nguyễn Hữu Cảnh được giao chỉ huy quân đội tiến hành bình định. Ông bắt được Bà Tranh cùng những người liên quan và sau đó thực hiện việc tổ chức lại vùng đất này theo lệnh của chúa Nguyễn. Năm 1694, ông tiếp tục được cử đi đánh dẹp cuộc nổi dậy của A Ban và sau đó giữ chức Chưởng cơ, trấn thủ dinh Bình Khang. Những nhiệm vụ liên tiếp ấy cho thấy Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ là một vị tướng giỏi trận mạc mà còn là người được giao trách nhiệm xử lý những vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng đối với Đàng Trong.

Đỉnh cao trong sự nghiệp của Nguyễn Hữu Cảnh gắn với chuyến kinh lược năm 1698. Theo lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu, ông vào vùng đất phía Nam để tổ chức lại việc quản lý. Tại đây, ông lấy đất Nông Nại đặt thành phủ Gia Định, lập huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên ở vùng Đồng Nai; đồng thời lập huyện Tân Bình và dựng dinh Phiên Trấn ở vùng Sài Gòn. Đây là một bước chuyển quan trọng bởi từ những cộng đồng dân cư còn phân tán, vùng đất này bắt đầu được đặt trong một hệ thống quản lý hành chính tương đối hoàn chỉnh của chính quyền chúa Nguyễn.

Theo tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn từ Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Nguyễn Hữu Cảnh đã tổ chức lại địa giới, đặt các chức Lưu thủ, Cai bộ, Ký lục để quản lý hành chính, đồng thời bố trí lực lượng quân sự để bảo vệ vùng đất mới. Ông cũng cho lập hộ tịch, định thuế đinh điền, phân chia các đơn vị phường, ấp, xã, thôn. Những việc làm đó có ý nghĩa rất lớn đối với quá trình ổn định xã hội, bởi vùng đất phương Nam khi ấy còn rộng lớn, dân cư thưa thớt và tập trung nhiều nhóm cư dân khác nhau.

Một trong những đóng góp đáng chú ý của Nguyễn Hữu Cảnh là chính sách đối với lực lượng lưu dân. Ông khuyến khích việc khai hoang, phân chia ruộng đất và tiếp tục chiêu mộ người dân từ các vùng miền Trung vào vùng đất mới. Nhờ đó, những vùng đất vốn còn hoang hóa dần trở thành những khu vực cư trú và sản xuất ổn định. Người dân đến khai phá không chỉ tạo ra những xóm làng mới mà còn từng bước hình thành nền tảng kinh tế – xã hội cho vùng Đồng Nai, Gia Định. Việc tổ chức dân cư gắn với khai hoang sản xuất cho thấy quá trình mở đất không đơn thuần là hoạt động quân sự mà còn là một quá trình xây dựng cộng đồng lâu dài.

Nguyễn Hữu Cảnh cũng có đóng góp trong việc tổ chức cộng đồng người Hoa đang sinh sống tại vùng đất phương Nam. Tại Trấn Biên, ông lập xã Thanh Hà; tại Phiên Trấn, lập xã Minh Hương và đưa các cộng đồng này vào hệ thống hộ tịch. Chính sách đó góp phần ổn định đời sống của những nhóm cư dân khác nhau, tạo điều kiện để họ cùng tham gia khai phá, sản xuất và xây dựng vùng đất mới. Trong bối cảnh phương Nam là nơi hội tụ nhiều cộng đồng cư dân, việc tổ chức xã hội và hành chính phù hợp có ý nghĩa quan trọng đối với sự ổn định và phát triển lâu dài.

Điểm đáng chú ý trong sự nghiệp của Nguyễn Hữu Cảnh là ông không chỉ đặt bộ máy cai quản mà còn gắn việc quản lý với việc an dân và phát triển kinh tế. Một vùng đất rộng lớn nếu chỉ có quân đội mà không có dân cư, sản xuất và hệ thống hành chính thì khó có thể duy trì lâu dài. Bởi vậy, việc lập phủ, huyện, dinh, đặt quan lại, lập hộ tịch, định thuế và khuyến khích khai hoang đã tạo nên những điều kiện cơ bản để vùng đất phương Nam từng bước phát triển thành một khu vực kinh tế – xã hội quan trọng.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ tại Gia Định, Nguyễn Hữu Cảnh tiếp tục tham gia hoạt động quân sự ở vùng Chân Lạp. Năm 1700, ông đem quân tiến đánh Chân Lạp và buộc Nặc Ông Thu phải đầu hàng. Tuy nhiên, thay vì lập tức trở lại Sài Gòn – Gia Định, ông tiếp tục tiến xuống miền Tây, đóng quân tại vùng Cù lao Cây Sao, sau này được gọi là Cù lao Ông Chưởng. Tại đây, ông tiếp tục thực hiện công việc ổn định tình hình và tổ chức đời sống cư dân. Điều này cho thấy hoạt động của Nguyễn Hữu Cảnh ở phương Nam không dừng lại ở việc thiết lập Gia Định mà còn gắn với quá trình ổn định vùng đất rộng lớn hơn ở phía Tây Nam.

Nhưng sự nghiệp của Nguyễn Hữu Cảnh đã kết thúc quá sớm. Ngày 5 tháng 5 năm Canh Thìn (1700), trong thời gian đóng quân tại Cù lao Cây Sao, ông lâm bệnh nặng và qua đời, hưởng thọ 51 tuổi. Tin ông mất khiến chúa Nguyễn Phúc Chu vô cùng thương tiếc. Về sau, các triều vua Nguyễn tiếp tục truy tặng và phong thưởng cho ông, đưa ông vào hàng công thần được thờ phụng. Nhiều nơi ở Nam Bộ lập đền thờ tưởng niệm Nguyễn Hữu Cảnh; tên tuổi ông cũng được đặt cho Cù lao Ông Chưởng và sông Ông Chưởng.

Điều đặc biệt là dấu ấn của Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ nằm trong những trận đánh mà còn ở khả năng biến một vùng đất mới thành một không gian cư trú có tổ chức. Năm 1698 là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử vùng Đồng Nai – Gia Định, khi chính quyền chúa Nguyễn thiết lập hệ thống hành chính tại đây. Nguyễn Hữu Cảnh là người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ ấy, từ việc xác lập đơn vị hành chính, xây dựng bộ máy quản lý đến tổ chức dân cư, khai hoang và ổn định đời sống. Những công việc đó tạo tiền đề cho sự phát triển lâu dài của vùng đất mà về sau trở thành một trong những trung tâm kinh tế, văn hóa và đô thị quan trọng của Việt Nam.

Trong ký ức lịch sử của cư dân Nam Bộ, Nguyễn Hữu Cảnh được tôn kính như một vị tiền hiền có công với vùng đất phương Nam. Nhiều thế hệ cư dân đã lập đền thờ, tổ chức tưởng niệm và truyền lại tên tuổi ông như một biểu tượng của quá trình khai phá, xây dựng cộng đồng. Từ Biên Hòa, Đồng Nai đến An Giang và nhiều địa phương khác, dấu tích tưởng niệm Nguyễn Hữu Cảnh cho thấy ảnh hưởng sâu đậm của ông trong đời sống văn hóa – lịch sử của vùng Nam Bộ.

Nhìn lại sự nghiệp của Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh, có thể thấy công lao của ông gắn với một giai đoạn quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển lãnh thổ Việt Nam ở phía Nam. Ông là một võ tướng có tài, nhưng đồng thời cũng là một nhà tổ chức có khả năng nhìn nhận vấn đề vượt ra ngoài chiến trường. Từ việc đánh dẹp, giữ yên biên cương đến lập phủ, huyện, dựng dinh, tổ chức hộ tịch, khuyến khích khai hoang và ổn định đời sống nhân dân, ông đã góp phần đặt nền móng cho sự phát triển của vùng Gia Định – Đồng Nai và rộng hơn là quá trình hình thành không gian xã hội Việt Nam ở Nam Bộ.

Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh qua đời khi công cuộc mở mang phương Nam vẫn còn tiếp diễn, nhưng những việc ông làm đã để lại dấu ấn lâu dài. Trong lịch sử dân tộc, ông được nhắc nhớ không chỉ bởi tài cầm quân mà còn bởi vai trò của một người tổ chức, người đặt nền móng cho bộ máy quản lý và đời sống xã hội tại vùng đất mới. Hình ảnh Nguyễn Hữu Cảnh vì thế gắn liền với một chặng đường lịch sử đặc biệt của dân tộc – chặng đường khai phá, xây dựng và từng bước xác lập đời sống cộng đồng ở phương Nam. Tên tuổi ông trở thành một phần quan trọng trong ký ức lịch sử của vùng đất Nam Bộ và trong tiến trình mở rộng, phát triển lãnh thổ của Việt Nam.