Lê Thanh Nghị và phong trào công nhân vùng mỏ thời kỳ đầu

Những năm cuối thập niên 1920, vùng mỏ Đông Bắc là một trong những nơi tập trung đông đảo công nhân Việt Nam nhưng cũng là nơi họ phải chịu sự áp bức, bóc lột nặng nề của thực dân Pháp và chủ mỏ. Trong những hầm lò tối tăm, giữa tiếng máy móc và những ca làm việc kéo dài, những cuộc đấu tranh của người thợ mỏ ban đầu chủ yếu xuất phát từ những yêu cầu thiết thực như tiền lương, giờ làm, điều kiện lao động và chống sự đánh đập của cai mỏ. Chính trong môi trường ấy, nhiều thanh niên yêu nước đã tìm đến với phong trào công nhân, đem tư tưởng cách mạng đến với những người lao động. Một trong số đó là Nguyễn Văn Xứng, sau này là đồng chí Lê Thanh Nghị. Sinh ngày 6 tháng 3 năm 1911 tại huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương, từ khi còn trẻ, Nguyễn Văn Xứng đã phải bước vào đời bằng lao động. Năm 16 tuổi, ông ra Hải Phòng làm thợ điện tại Nhà máy điện Cửa Cấm. Sau một thời gian, ông đến vùng mỏ, từng làm việc tại Nhà máy điện Cọc 5 rồi vào Vàng Danh làm phu mỏ. Chính những năm tháng trực tiếp sống và lao động cùng công nhân đã giúp ông chứng kiến rõ hơn cuộc sống cơ cực của người thợ dưới chế độ thuộc địa.

Năm 1928, Nguyễn Văn Xứng bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng. Đây cũng là thời kỳ phong trào “vô sản hóa” được triển khai, đưa những thanh niên yêu nước và hội viên Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên vào nhà máy, xí nghiệp, hầm mỏ để vừa lao động, vừa tuyên truyền, giác ngộ công nhân. Năm 1929, Nguyễn Văn Xứng gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đến năm 1930, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Những hoạt động của ông diễn ra trong bối cảnh phong trào công nhân vùng mỏ đang chuyển biến mạnh mẽ từ những cuộc đấu tranh tự phát đòi quyền lợi trước mắt sang đấu tranh có tổ chức và có sự lãnh đạo của các tổ chức cộng sản. Cuối tháng 2 năm 1930, Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở vùng mỏ được thành lập tại Mạo Khê; sau đó các cơ sở Đảng lần lượt xuất hiện ở Hòn Gai, Cẩm Phả, Cửa Ông, Uông Bí, Vàng Danh. Từ tháng 3 đến tháng 10 năm 1930, tại các khu mỏ đã diễn ra hơn 20 cuộc đấu tranh của công nhân. Tiêu biểu là cuộc đấu tranh của công nhân Nhà sàng Cửa Ông ngày 8 tháng 4 năm 1930, với những yêu cầu về tiền lương, giờ làm, chống đuổi thợ và chống đánh đập. Những cuộc đấu tranh ấy cho thấy giai cấp công nhân vùng mỏ đang từng bước trưởng thành về ý thức tổ chức và ý thức đấu tranh.

Trong dòng chảy ấy, những người như Lê Thanh Nghị đã trải qua quá trình rèn luyện từ thực tiễn lao động và phong trào cách mạng. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng rằng Lê Thanh Nghị không phải là người lãnh đạo duy nhất hay người trực tiếp chỉ huy toàn bộ phong trào công nhân vùng mỏ thời kỳ này. Phong trào là kết quả của sự tham gia, đấu tranh và hy sinh của đông đảo công nhân, cùng hoạt động của nhiều cán bộ cách mạng như Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Đức Cảnh, Đặng Châu Tuệ, Vũ Văn Hiếu và nhiều chiến sĩ khác. Những cán bộ ấy đã cùng góp phần xây dựng cơ sở cách mạng, truyền bá tư tưởng cách mạng và tổ chức công nhân đấu tranh. Riêng Lê Thanh Nghị, quãng thời gian hoạt động ở vùng mỏ tuy không dài nhưng có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hình thành và rèn luyện bản lĩnh của một người chiến sĩ cách mạng.

Nhưng con đường cách mạng ấy nhanh chóng phải đối mặt với sự đàn áp của chính quyền thực dân. Tháng 5 năm 1930, Nguyễn Văn Xứng bị thực dân Pháp bắt tại Hải Phòng, bị kết án tù chung thân và đày ra Côn Đảo. Nhà tù không thể khiến người thanh niên ấy từ bỏ lý tưởng. Trong những năm tháng bị giam cầm, ông tiếp tục rèn luyện, học tập lý luận cách mạng, văn hóa và ngoại ngữ, giữ vững ý chí của một người cộng sản. Những năm tù đày trở thành một phần quan trọng trong quá trình tôi luyện con người Lê Thanh Nghị, để sau này ông trở thành một cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước.

Nhìn lại những năm tháng đầu tiên ấy, câu chuyện về Lê Thanh Nghị không chỉ là câu chuyện của một người thanh niên rời quê đi làm thợ rồi bước vào con đường cách mạng. Đó còn là câu chuyện về sự trưởng thành của phong trào công nhân vùng mỏ trong những năm đầu của cách mạng Việt Nam. Từ những người thợ phải làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, đấu tranh vì những quyền lợi rất cụ thể của cuộc sống, họ từng bước hình thành ý thức tổ chức, đoàn kết và đấu tranh dưới sự lãnh đạo của các tổ chức cách mạng. Những năm 1930–1931, phong trào tiếp tục phát triển; và đến năm 1936, phong trào công nhân vùng mỏ đạt một cao trào lớn với cuộc Tổng bãi công của khoảng 3 vạn công nhân và nhân dân lao động Vùng mỏ, gắn với tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm”. Đây là một dấu mốc lớn trong lịch sử phong trào công nhân Quảng Ninh, cho thấy sức mạnh của sự đoàn kết và tổ chức của những người thợ mỏ.

Từ một người thợ điện, rồi người công nhân vùng mỏ, Nguyễn Văn Xứng đã bước vào cuộc đấu tranh cách mạng trong những năm tháng đầy hiểm nguy. Sau những năm tù đày và quá trình hoạt động lâu dài, ông trở thành Lê Thanh Nghị, một trong những cán bộ lãnh đạo quan trọng của Đảng và Nhà nước, từng đảm nhiệm nhiều trọng trách trong các lĩnh vực kinh tế và công tác lãnh đạo. Cuộc đời ông vì thế gắn liền với một chặng đường dài của cách mạng Việt Nam: từ những hầm mỏ nơi người công nhân phải đấu tranh cho quyền sống, quyền lao động, đến những năm tháng chiến tranh và công cuộc xây dựng đất nước sau này. Nhưng nếu tìm về điểm khởi đầu, có thể thấy một hình ảnh rất rõ: một người thanh niên bước vào vùng mỏ, sống giữa những người thợ, tận mắt chứng kiến nỗi cơ cực của họ và từ đó lựa chọn con đường cách mạng. Chính những năm tháng lao động và hoạt động trong phong trào công nhân đã góp phần tôi luyện nên bản lĩnh của người chiến sĩ Lê Thanh Nghị – một con người đã dành gần sáu thập kỷ cho sự nghiệp cách mạng.