Lê Thị Bạch Cát – Nữ biệt động, nhà giáo kiên trung giữa lòng Sài Gòn

Lê Thị Bạch Cát sinh năm 1940 tại làng Mai Bảng, Nghi Thủy, Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Tuổi thơ của chị gắn với vùng biển xứ Nghệ, nơi những con người bình dị đã trải qua nhiều năm tháng chiến tranh và luôn mang trong mình tình yêu quê hương, đất nước.

Khác với hình ảnh thường thấy về những người chiến sĩ hoạt động trong lòng đô thị, trước khi trở thành nữ biệt động Sài Gòn, Lê Thị Bạch Cát là một nhà giáo.

Chị được đào tạo về thể dục thể thao và từng làm công tác giảng dạy. Cuộc sống của một người giáo viên trẻ khi ấy có thể đã đưa chị đến một con đường bình yên. Nhưng đất nước đang trong chiến tranh. Trước yêu cầu của cách mạng, chị đã lựa chọn một con đường khác.

Năm 1964, Lê Thị Bạch Cát tình nguyện rời miền Bắc, vượt Trường Sơn vào Nam chiến đấu. Ngày 22/12/1964, chị cùng đoàn cán bộ lên đường vào chiến trường. Từ đây, người nữ nhà giáo trẻ mang bí danh Sáu Xuân bắt đầu những năm tháng hoạt động giữa lòng Sài Gòn.

Đó là một môi trường chiến đấu đặc biệt nguy hiểm.

Nếu ở chiến trường rừng núi, người lính có thể dựa vào địa hình để tổ chức trận địa, thì những chiến sĩ hoạt động bí mật trong thành phố phải sống giữa dân, làm việc giữa dân và luôn đối mặt với nguy cơ bị phát hiện.

Một căn nhà có thể vừa là nơi sinh hoạt của một gia đình bình thường, vừa trở thành nơi cất giấu tài liệu hoặc vũ khí.

Một con hẻm nhỏ có thể là đường liên lạc.

Một người dân bình thường có thể trở thành cơ sở cách mạng.

Trong môi trường ấy, người cán bộ không chỉ cần lòng dũng cảm mà còn phải có khả năng tổ chức, giữ bí mật và xử lý tình huống rất nhanh.

Lê Thị Bạch Cát đã từng bước trưởng thành trong môi trường đó.

Trong những năm hoạt động tại Sài Gòn, chị đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ, trong đó có Quận ủy viên, Bí thư Quận Đoàn và cán bộ phụ trách lực lượng võ trang tuyên truyền. Các nguồn tư liệu của ngành thể dục thể thao và báo chí địa phương ghi nhận chị là người có năng lực tổ chức, chỉ huy và tinh thần trách nhiệm cao.

Đến năm 1967, chị tham gia lãnh đạo lực lượng võ trang tuyên truyền liên quận 2 và 4.

Đây là lực lượng có nhiệm vụ đặc biệt trong hoạt động cách mạng tại đô thị. Họ vừa chiến đấu, vừa tuyên truyền, vận động quần chúng, tạo điều kiện để nhân dân tham gia vào phong trào đấu tranh.

Cuối năm 1967 và đầu năm 1968, tình hình chiến trường bước vào giai đoạn quyết liệt.

Tết Mậu Thân năm 1968, quân và dân miền Nam đồng loạt tiến công và nổi dậy tại nhiều đô thị, trong đó Sài Gòn – Gia Định là một trong những địa bàn trọng điểm.

Lê Thị Bạch Cát được giao nhiệm vụ tổ chức và chỉ huy lực lượng tại khu vực nội đô.

Trong những ngày đầu của cuộc Tổng tiến công, lực lượng do chị phụ trách hoạt động tại khu vực Quận 4, tổ chức tuyên truyền, vận động nhân dân và phối hợp với các lực lượng tiến công.

Tại khu vực bến Văn Đồn, các đội viên võ trang tuyên truyền đã treo cờ cách mạng, phát truyền đơn và kêu gọi nhân dân hưởng ứng.

Những hoạt động ấy diễn ra ngay trong lòng một đô thị được đối phương kiểm soát chặt chẽ.

Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả tổ bị lộ.

Nhưng nguy hiểm không làm những người như Bạch Cát lùi bước.

Tháng 3/1968, chị được phân công về Quận 2, tham gia chỉ đạo lực lượng võ trang liên quận 2 và 4.

Khoảng 40 cán bộ, chiến sĩ được tổ chức thành các cụm và điểm ém quân để chuẩn bị cho những hoạt động tiếp theo. Mục tiêu của lực lượng là phối hợp tiến công vào các cơ quan, vị trí quan trọng của chính quyền Sài Gòn trong khu vực trung tâm.

Nhưng chiến tranh đô thị luôn chứa đựng những tình huống không thể đoán trước.

Sáng ngày 5/5/1968, một trận chiến ác liệt xảy ra tại khu vực Đề Thám – Cô Bắc – Cô Giang.

Lực lượng của Lê Thị Bạch Cát xuất phát từ khu vực hẻm 83 Đề Thám. Đây là một địa điểm có ý nghĩa trong hoạt động của lực lượng cách mạng tại khu vực trung tâm Sài Gòn.

Khi lực lượng cách mạng phát động hoạt động tuyên truyền và kêu gọi nhân dân nổi dậy, lực lượng cảnh sát đối phương nhanh chóng bao vây khu vực.

Một bên là lực lượng nhỏ chiến đấu trong những con hẻm chật hẹp.

Một bên là lực lượng đối phương đông hơn, có hỏa lực mạnh và tổ chức bao vây từ nhiều hướng.

Tình thế ngày càng trở nên bất lợi.

Theo tư liệu của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, sáng 5/5/1968, Lê Thị Bạch Cát cùng đồng đội chiến đấu tại khu vực Bến Chương Dương. Nhận thấy tương quan lực lượng quá chênh lệch, chị đã ra lệnh cho đồng đội rút lui để bảo toàn lực lượng, còn mình ở lại chiến đấu.

Đó là quyết định của một người chỉ huy.

Trong chiến đấu, bảo toàn lực lượng luôn là một nhiệm vụ quan trọng. Nhưng khi đồng đội rút lui, người chỉ huy phải ở lại đối mặt với vòng vây.

Lê Thị Bạch Cát đã lựa chọn như vậy.

Chị tiếp tục chiến đấu trong tình thế ngày càng nguy hiểm.

Các nguồn tư liệu cho biết chị bị thương nặng nhưng vẫn tiếp tục chống trả. Cuối cùng, người nữ biệt động đã anh dũng hy sinh ngày 5/5/1968, khi mới 28 tuổi.

Sự hy sinh ấy đã khép lại cuộc đời của một nữ nhà giáo, nhưng mở ra một câu chuyện còn được nhắc lại nhiều thập kỷ sau.

Sau khi chị hy sinh, đồng đội và nhân dân địa phương vẫn lưu giữ ký ức về người nữ chiến sĩ có bí danh Sáu Xuân.

Nhiều năm sau chiến tranh, câu chuyện về Lê Thị Bạch Cát tiếp tục được tìm hiểu và ghi lại qua lời kể của đồng đội, người thân và các tài liệu lịch sử.

Hẻm 83 Đề Thám – nơi từng diễn ra trận chiến năm 1968 – trở thành một địa chỉ ghi dấu sự kiện lịch sử. Tư liệu lịch sử của Thành phố Hồ Chí Minh ghi rõ văn bia tại khu vực này nhắc đến Lê Thị Bạch Cát cùng những đồng đội đã chiến đấu và hy sinh ngày 5/5/1968.

Điều đặc biệt trong cuộc đời Lê Thị Bạch Cát là chị đã đi qua hai hình ảnh tưởng như rất khác nhau.

Một bên là người giáo viên đứng trên giảng đường.

Một bên là người nữ chiến sĩ hoạt động bí mật giữa lòng Sài Gòn.

Nhưng thực ra, hai con đường ấy cùng bắt nguồn từ một lý tưởng.

Là một nhà giáo, chị truyền đạt kiến thức và giáo dục thế hệ trẻ.

Khi đất nước bước vào cuộc chiến tranh khốc liệt, chị lựa chọn đem tuổi trẻ của mình phục vụ cuộc đấu tranh giành độc lập.

Sự chuyển đổi ấy không phải là một quyết định dễ dàng.

Rời giảng đường, vượt Trường Sơn vào Nam, bước vào một môi trường hoạt động bí mật và đối mặt với nguy hiểm mỗi ngày, chị hiểu rõ cái giá của con đường mình lựa chọn.

Nhưng chị vẫn đi.

Năm 1985, Nhà nước truy tặng Lê Thị Bạch Cát Huân chương Kháng chiến hạng Nhất. Sau ngày đất nước thống nhất, tên chị được đặt cho một con đường và một trường học tại Thành phố Hồ Chí Minh, trở thành một cách để thế hệ sau ghi nhớ người nữ chiến sĩ đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Đặc biệt, ngày 20/9/2024, Chủ tịch nước đã ký quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Lê Thị Bạch Cát vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Việc được truy tặng danh hiệu sau hơn nửa thế kỷ là sự ghi nhận đối với những đóng góp và sự hy sinh của chị.

Từ ngày chị hy sinh đến ngày được truy tặng danh hiệu Anh hùng đã hơn 56 năm.

Hơn nửa thế kỷ là khoảng thời gian rất dài.

Nhưng lịch sử không quên những con người đã góp phần làm nên lịch sử.

Lê Thị Bạch Cát ra đi khi mới 28 tuổi.

Chị chưa có cơ hội chứng kiến ngày đất nước thống nhất.

Chưa được trở lại bục giảng.

Chưa được sống những năm tháng hòa bình mà mình đã chiến đấu để giành lấy.

Nhưng những điều chị làm đã trở thành một phần của ký ức về Sài Gòn trong những năm chiến tranh.

Ngày nay, khi những con đường của Thành phố Hồ Chí Minh đã trở nên đông đúc và thanh bình, ít ai có thể hình dung rằng tại những con hẻm nhỏ giữa thành phố ấy từng diễn ra những trận chiến vô cùng khốc liệt.

Ở đó từng có những người trẻ tuổi hoạt động bí mật.

Có những căn nhà trở thành cơ sở cách mạng.

Có những người chiến sĩ biết rằng mình có thể không trở về nhưng vẫn nhận nhiệm vụ.

Và có một nữ nhà giáo tên Lê Thị Bạch Cát đã ở lại chiến đấu để đồng đội có cơ hội rút lui.

Câu chuyện của chị vì thế không chỉ là câu chuyện về một nữ biệt động.

Đó còn là câu chuyện về một người thầy, một người cán bộ và một người chỉ huy đã đặt trách nhiệm với đồng đội, với đất nước lên trên sự an toàn của bản thân.

28 tuổi – tuổi đời của chị ngắn ngủi.

Nhưng những năm tháng ấy đã đủ để lưu lại một dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Sài Gòn thời chiến.

Từ giảng đường đến chiến trường, từ người giáo viên đến nữ biệt động, từ những con hẻm nhỏ của Sài Gòn đến sự ghi nhận của Nhà nước sau hơn nửa thế kỷ, cuộc đời Lê Thị Bạch Cát là một câu chuyện về lòng yêu nước, sự lựa chọn và sự hy sinh.

Và có lẽ điều đáng nhớ nhất về chị không phải là những danh hiệu được trao sau này.

Điều đáng nhớ nhất là trong giờ phút cuối cùng, khi vòng vây ngày càng khép chặt, chị đã nghĩ đến đồng đội trước khi nghĩ đến bản thân.

Một người chỉ huy đã chọn ở lại.

Một người cô giáo đã cầm súng.

Một người phụ nữ 28 tuổi đã gửi lại tuổi xuân của mình giữa lòng Sài Gòn.

Tên chị là Lê Thị Bạch Cát – người nữ biệt động, nhà giáo kiên trung của một thời tuổi trẻ đã sống và chiến đấu trọn vẹn cho Tổ quốc.