LÊ THỊ KHẢI: VẾT SẸO Ở ĐÒ LÈN VÀ BÀI CHÈO TRƯỚC ĐÊM CHIA TAY
LÊ THỊ KHẢI: VẾT SẸO Ở ĐÒ LÈN VÀ BÀI CHÈO TRƯỚC ĐÊM CHIA TAY
Có những vết sẹo hằn trên da thịt con người không chỉ là dấu vết còn lại của một giọt máu rơi hay một cơn đau gắt gỏng trong quá khứ, mà đó là chiếc huy hiệu bằng thịt xương mà thời gian tạc nên để lưu giữ lại một thời tuổi trẻ kiên cường và kiêu hãnh. Trên vầng trán hằn vết thời gian của bà Lê Thị Khải, người phụ nữ quê ở xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, Hà Nội, vẫn còn đó một vết sẹo cũ nối dài qua những năm tháng. Vết sẹo ấy được tạo nên bởi một mảnh tên lửa văng trúng đầu tại cây cầu Đò Lèn lịch sử thuộc đất Thanh Hóa vào một ngày hè oi nồng tháng 7 năm 1965. Khi ấy, người con gái xã Hoàng Diệu chỉ vừa bước sang tuổi hai mươi, cái tuổi tràn đầy sức sống, đôi mắt trong vắt nhìn đời và trái tim luôn đập những nhịp đập cuồng nhiệt của hoài vọng. Vết sẹo ở Đò Lèn không chỉ là một kỷ niệm khắc nghiệt của chiến tranh, mà đã trở thành điểm tựa tinh thần để suốt cả một đời người, bà Khải luôn sống, cống hiến và cất tiếng hát tha thiết như cái đêm mùa đông năm 1969 trước ngày chia tay đồng đội.
Sinh năm 1945 trong một gia đình giàu truyền thống tại vùng quê ven đô Hà Nội, tuổi thơ của Lê Thị Khải trôi qua gắn liền với những dòng sông mát lành, những cánh đồng lúa chín vàng tắp tắp và những câu hát chèo ngân nga dịu ngọt của đồng quê Bắc Bộ. Tiếng chèo thấm sâu vào tâm hồn người thiếu nữ từ những buổi xem hội làng, từ tiếng ru êm đềm của mẹ bên võng trưa. Nhưng khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn ác liệt nhất, gạt lại đằng sau những ước mơ riêng tư và sự bình yên của mái nhà thân thuộc, năm 1965, khi vừa tròn 20 tuổi, Lê Thị Khải đã hăm hở viết đơn xung phong lên đường. Chị được biên chế vào Đội thanh niên xung phong chống Mỹ, cứu nước N81, một đơn vị anh hùng nhận nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm và gian khổ: bảo đảm mạch máu giao thông thông suốt trên tuyến đường sắt Bắc - Nam, trải dài từ Nam Định cho đến Thanh Hóa.
Tuyến đường sắt Bắc - Nam thời bấy giờ được coi là "yết hầu" giao thông quan trọng bậc nhất, nơi mỗi ngày mỗi đêm có hàng trăm chuyến tàu chở quân lương, đạn dược và chiến sĩ vào tiếp viện cho chiến trường miền Nam ruột thịt. Chính vì vị trí chiến lược ấy, không quân Mỹ đã tập trung hàng ngàn tấn bom đạn, tên lửa nhằm cày xới, đánh sập từng nhịp cầu, làm đứt đoạn từng thanh ray, biến nơi đây thành một tọa độ lửa gắt gao. Nhiệm vụ của những cô gái, chàng trai trong Đội N81 là túc trực ngày đêm bên tuyến đường. Hễ bom giặc dội xuống làm sạt lở nền đường hay đánh đứt thanh ray, bất kể đêm tối hay mưa bão, họ lại lao ra công trường với xà no, cuốc cuốc, đắp lại từng mảng nền đất, dọn sạch những khối đá hộc lở lởm chởm và rà phá những quả bom chậm nổ còn sót lại để mặt đường phẳng lì, cho những con tàu mang thương hiệu miền Bắc tiếp tục lăn bánh vào Nam.
Cuộc sống thời chiến của người thanh niên xung phong Lê Thị Khải cùng đồng đội trôi qua giữa lằn ranh mỏng mong của sống và chết. Bữa ăn dã chiến nhiều khi chỉ có bát cơm độn khoai sắn, ngụm nước suối chát đắng và những cơn sốt rừng gặm nhấm da thịt. Thế nhưng, lòng quyết tâm và sự lạc quan của tuổi trẻ chưa bao giờ bị dập tắt. Chỉ vài tháng sau ngày nhập ngũ, vào tháng 7 năm 1965, chị Khải nhận nhiệm vụ cùng đồng đội đi về phía Nam để tiếp nhận và vận chuyển dụng cụ lao động cho đơn vị. Khi đoàn công tác di chuyển đến khu vực cầu Đò Lèn – một trọng điểm đánh phá ác liệt của máy bay Mỹ ở Thanh Hóa – thì bất ngờ một đợt không kích gầm rít dội xuống. Những quả tên lửa xé gió lao xuống đầu cầu, khói bụi bùng lên mù mạt, đất đá văng tạt khắp nơi. Một mảnh tên lửa sắc lẹm từ vụ nổ đã văng trúng đầu chị Khải, làm chị gục xuống ngay bên mép đường ray.
Đồng đội lập tức nhào đến, sơ cứu vết thương đang chảy máu xối xả rồi khẩn trương đưa chị đến cơ sở y tế gần nhất trong khu vực. Sau những ngày dài điều trị khẩn cấp giữa tiếng bom rền sĩ xì gạt gao ngoài cửa hầm, vết thương trên đầu chị Khải rồi cũng dần khép miệng, nhưng nó để lại một vết sẹo vĩnh viễn trên vầng trán. Vết sẹo ấy như một dấu ấn tạc vào da thịt, nhắc nhớ chị về cái giá của sự sống và tình đồng đội mặn nồng trong khoảnh khắc sinh tử. Ngay khi vết thương vừa lên da non, mặc cho vết đau vẫn còn nhói lên mỗi khi thời tiết dời đổi, chị Khải lại lập tức xin trở về đơn vị N81, tiếp tục tay cuốc tay xẻng bám sát mặt đường sắt, cùng đồng đội giữ cho những nhịp cầu Đò Lèn không một giây nào ngừng nhịp.
Gắn bó với Đội N81 qua suốt gần năm năm ròng rã, trải qua biết bao đợt oanh tặc, bao trận càn bom đạn gắt gao, chị Lê Thị Khải đã dâng hiến trọn vẹn những năm tháng đẹp đẽ nhất của tuổi thanh xuân cho sự thông suốt của tuyến đường sắt Bắc - Nam. Đến tháng 12 năm 1969, sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của một người thanh niên xung phong, chị Khải nhận quyết định xuất ngũ để trở về hậu phương. Đêm trước ngày chia tay đơn vị, giữa núi rừng Thanh Hóa mịt mùng gió lạnh, một không khí vừa bịnh rịn vừa ngập tràn cảm xúc bao trùm lên căn hầm dã chiến của Đội N81. Nhìn những gương mặt đồng đội đã cùng mình nếm mật nằm nằm, cùng chia nhau từng cọng rau rừng, từng ngụm nước uống và từng giọt máu bên nhịp cầu Đò Lèn, lòng chị Khải dâng lên một niềm tha thiết khôn nguôi.
Trong đêm tối chập chờn ánh ngọn đèn hoa hoa giấu dưới lòng hầm, chị Khải đã thức trắng đêm để sáng tác bài chèo "Sáng mãi tên anh". Làn điệu chèo quê hương vốn chảy sẵn trong tâm hồn chị nay được thắp sáng bởi những cảm xúc chân thành, nghẹn ngào nhất. Bài chèo là lời tri ân sâu sắc, là sự ghi nhớ khôn nguôi gửi tới những đồng đội đã anh dũng ngã xuống bên những thanh ray, gửi tới những người thương binh đã để lại một phần thân thể nơi chiến trường, và gửi tới những người chiến sĩ đang tiếp tục ở lại giữ đường. Đêm ấy, trước giờ chia tay, chị Khải đã cất tiếng hát. Tiếng hát chèo vút lên mượt mà, da diết mà kiên cường, vượt qua những vách hầm đất nát, bay xa giữa không gian đêm núi rừng. Tiếng hát khiến bao giọt nước mắt lăn dài trên gáy áo những người lính trẻ, dệt nên một ký ức chia tay đẹp đẽ và sâu đắm không thể nào quên.
Trở về cuộc sống hòa bình từ năm 1970, chị Lê Thị Khải được tiếp nhận vào làm việc tại Phòng Tư liệu của Viện Điều tra – Quy hoạch Rừng thuộc Bộ Lâm nghiệp. Môi trường làm việc mới với những trang tài liệu, bản đồ rừng đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn, và chị lại mang trọn vẹn tinh thần kỷ luật, sự tận tụy của người thanh niên xung phong năm xưa vào công việc chuyên môn. Dù bận rộn với công việc cơ quan và chăm lo cho gia đình nhỏ, chị vẫn là hạt nhân văn nghệ nòng cốt, thường xuyên sáng tác và biểu diễn các làn điệu chèo trong các hội diễn của ngành. Thế nhưng, những gian khổ thời chiến và vết thương nặng do mảnh tên lửa ở cầu Đò Lèn năm xưa đã để lại những di chứng nặng nề đối với sức khỏe của chị. Đến năm 1982, sức khỏe suy giảm rõ rệt, chị Khải phải ngậm ngùi nhận quyết định nghỉ hưu sớm.
Rời công việc chuyên môn khi tuổi đời chưa phải là quá già, người phụ nữ từng đi qua khói bom ấy lại không chọn cho mình một lối sống khép kín hay an phận. Trở về sống tại địa phương, bà Lê Thị Khải lại tiếp tục đem ngọn lửa nhiệt huyết thời tuổi trẻ hòa vào các hoạt động phong trào của cộng đồng. Bà hăng hái tham gia và đảm nhiệm nhiều vai trò trong Hội Cựu thanh niên xung phong, Hội Người cao tuổi cũng như các đoàn thể ở địa phương. Bằng uy tín, sự chân thành và tinh thần trách nhiệm, bà Khải trở thành tấm gương sáng, luôn đi đầu trong các cuộc vận động, gánh vác việc chung của xóm làng.
Suốt nhiều năm tháng qua, hình bóng người cựu thanh niên xung phong Lê Thị Khải đã trở nên vô cùng thân thuộc với những hội viên nghèo và những đồng đội cũ. Bà dành nhiều thời gian, công sức để lặn lội thăm hỏi từng người bạn chiến đấu năm xưa nay gánh chịu ốm đau, vận động các nguồn lực xã hội để giúp đỡ những hội viên có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Mỗi cuộc gặp gỡ đồng đội cũ lại là một lần bà Khải cất tiếng hát chèo, mang những giai điệu quê hương ngọt ngào sưởi ấm những tâm hồn từng đi qua bão đạn. Bà cũng thường xuyên tham gia trò chuyện, kể chuyện lịch sử cho thế hệ trẻ, truyền lại cho lớp cháu con niềm tự hào về truyền thống giữ nước của dân tộc.
Bài chèo "Sáng mãi tên anh" được viết trong đêm đông mù sương tháng 12 năm 1969 trước ngày rời đơn vị năm nào vẫn được bà giữ gìn như một báu vật tinh thần. Vết sẹo trên trán do mảnh tên lửa ở cầu Đò Lèn có thể đã mờ đi theo năm tháng, đôi bàn tay từng san lấp hố bom nay đã chìm trong những nếp nhăn thời gian, nhưng tâm hồn dịu dàng, kiên cường và tình yêu tha thiết với cuộc sống của bà Lê Thị Khải thì chưa bao giờ phai bạc. Cuộc đời bà là một minh chứng sống động cho tinh thần của một thế hệ thanh niên xung phong: dâng hiến trọn vẹn tuổi xuân cho đất nước, và khi trở về giữa đời thường, vẫn tiếp tục gieo mầm thương yêu, làm đẹp cho đời bằng tất cả sự tận tụy và tiếng hát sắt son.
