Lê Thị Riêng, người mẹ gửi nỗi nhớ vào trang sổ tím

Thời hoa lửa: Lê Thị Riêng, người mẹ gửi nỗi nhớ vào trang sổ tím

Nếu có cơ hội bước vào một bảo tàng lịch sử, tôi nghĩ mình sẽ dành nhiều thời gian hơn trước những hiện vật nhỏ bé. Bởi đôi khi, một cuốn sổ cũ hay một chiếc kẹp tóc bình thường lại kể được câu chuyện mà những con số và mốc thời gian chưa thể diễn tả hết.

Khi tìm hiểu về Anh hùng, liệt sĩ Lê Thị Riêng, điều khiến tôi xúc động nhất không chỉ là những năm tháng hoạt động cách mạng của bà, mà còn là cuốn sổ tay lưu giữ nỗi nhớ dành cho hai người con nhỏ. Qua những trang giấy đã ngả màu, tôi nhận ra phía sau hình ảnh một nữ cán bộ kiên cường là một người phụ nữ, một người vợ và một người mẹ luôn mong mỏi ngày gia đình được đoàn tụ.

Lê Thị Riêng sinh năm 1925 tại Bạc Liêu, trong một gia đình nông dân nghèo. Tuổi thơ mồ côi và nhiều khó khăn đã sớm đưa bà đến với những hoạt động yêu nước. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, bà tham gia phong trào Phụ nữ Cứu quốc tại Bạc Liêu, từng bước trưởng thành qua công tác ở nhiều địa phương. Trong kháng chiến chống Mỹ, bà trở thành một cán bộ lãnh đạo tiêu biểu của phong trào phụ nữ miền Nam, sau này giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Đọc về hành trình ấy, tôi hiểu rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người trực tiếp chiến đấu trên chiến trường. Còn có những người kiên trì tổ chức phong trào, vận động quần chúng, kết nối đồng đội và góp sức cho cách mạng trong những hoàn cảnh đầy hiểm nguy. Công việc của họ đôi khi ít xuất hiện trong những câu chuyện phổ thông, nhưng lại là một phần quan trọng của lịch sử.

Năm 1960, trước yêu cầu của cách mạng, vợ chồng bà quyết định gửi hai con nhỏ ra miền Bắc để bảo đảm an toàn. Sau đó, hai người nhận nhiệm vụ tại những địa bàn khác nhau. Chồng bà, đồng chí Lê Trọng Tam, hy sinh trên đường công tác. Bà tiếp tục hoạt động giữa nỗi đau mất chồng và nỗi nhớ hai con đang sống xa mẹ. Tôi dừng lại rất lâu ở chi tiết ấy.

Là người trẻ hôm nay, tôi thường nghĩ về gia đình như một nơi luôn có thể trở về sau những giờ học mệt mỏi, nơi có những cuộc trò chuyện bình thường và sự quan tâm đôi khi được thể hiện bằng những điều rất nhỏ. Nhưng với Lê Thị Riêng, những điều bình thường ấy lại trở thành ước mong xa xỉ giữa chiến tranh.

Bà đã ghi lại tâm tư của mình trong một cuốn sổ tay bìa cứng màu tím, nhỏ chỉ khoảng 8 x 12 cm. Trên trang đầu, bà viết dòng chữ dành cho hai con: “Mẹ tặng Minh Chánh Chí Công”. Cuốn sổ có những trang ghi chép về nỗi đau mất chồng, tình yêu dành cho con và niềm tin vào ngày đất nước hòa bình, thống nhất.

Tôi tưởng tượng một người mẹ giữa những tháng ngày hoạt động đầy gian khó, tranh thủ ghi lại những suy nghĩ của mình trên những trang giấy nhỏ. Tôi không thể biết chính xác bà đã cảm thấy thế nào trong từng khoảnh khắc, nhưng những dòng chữ còn được lưu giữ cho thấy nỗi nhớ gia đình chưa bao giờ tách rời khỏi cuộc đời cách mạng của bà.

Điều làm tôi khâm phục là bà không để những mất mát riêng tư khiến mình từ bỏ nhiệm vụ. Trong hoàn cảnh phải xa con, mất chồng và đối diện với nhiều hiểm nguy, bà vẫn tiếp tục con đường đã lựa chọn. Đó không phải là câu chuyện về một con người không biết đau buồn, mà là câu chuyện về một người vẫn giữ vững niềm tin dù phải trải qua những mất mát rất lớn.

Tháng 5 năm 1967, Lê Thị Riêng bị bắt. Đầu năm 1968, bà hy sinh khi chưa có cơ hội gặp lại hai con. Ngày 10 tháng 4 năm 2001, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ước mong đoàn tụ của người mẹ ấy đã không trở thành hiện thực. Nhưng cuốn sổ tay vẫn còn, như một phần ký ức được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó, chiếc kẹp tóc nhỏ gắn với những giờ phút cuối cùng của bà cũng được đồng đội bảo quản, rồi chuyển giao cho bảo tàng. Một cuốn sổ và một chiếc kẹp tóc — hai vật dụng giản dị nhưng giúp chúng ta nhìn thấy một con người bằng nhiều chiều kích: người chiến sĩ, người vợ và người mẹ.

Với thế hệ trẻ, tôi nghĩ đây là điều đáng suy ngẫm nhất. Khi nhắc đến những người anh hùng, chúng ta thường nhớ đến lòng dũng cảm và sự kiên cường. Nhưng nếu chỉ nhìn họ qua những phẩm chất ấy, chúng ta có thể vô tình quên mất những tình cảm rất con người đã đồng hành cùng họ. Lê Thị Riêng cũng nhớ chồng, thương con và mong ngày gia đình đoàn tụ. Chính những điều gần gũi ấy khiến sự hy sinh của bà trở nên sâu sắc hơn trong cảm nhận của tôi.

Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, chúng tôi có thể gọi điện cho người thân, dễ dàng gửi một lời hỏi thăm và lên kế hoạch cho những lần gặp gỡ. Những điều ấy tưởng như rất bình thường, nhưng câu chuyện của bà nhắc tôi rằng không phải thế hệ nào cũng có được sự bình yên như vậy.

Tôi cũng nhận ra rằng lòng biết ơn không nên chỉ dừng lại ở những phút xúc động khi đọc một câu chuyện lịch sử. Nó cần được thể hiện qua cách chúng ta đối xử với gia đình, quan tâm đến người xung quanh, trân trọng những cơ hội học tập và có trách nhiệm với cộng đồng. Đó là những việc nhỏ, nhưng có ý nghĩa thực tế trong cuộc sống hôm nay.

Nếu lá thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh nhắc tôi về những ước mơ còn dang dở của tuổi trẻ, thì cuốn sổ của Lê Thị Riêng khiến tôi hiểu sâu hơn những mất mát riêng tư ẩn sau lịch sử. Một người là sinh viên rời giảng đường, một người là cán bộ cách mạng phải xa những đứa con thơ. Họ khác nhau về hoàn cảnh, nhưng đều để lại cho thế hệ sau một lời nhắc về giá trị của hòa bình, tình thân và trách nhiệm với đất nước.