Lê Văn Hưu

Lê Văn Hưu (chữ Hán, 1230–1322) là sử gia đời Trần, tác giả Đại Việt sử ký, bộ quốc sử đầu tiên của Việt Nam. Sách ấy không còn, nhưng Ngô Sĩ Liên đã dựa vào để soạn Đại Việt sử ký toàn thư. Ông được cho là Bảng nhãn đầu tiên của Đại Việt, đỗ khi mười bảy tuổi, cùng khoa với trạng nguyên Nguyễn Hiền và thám hoa Đặng Ma La. Ông người làng Phủ Lý, huyện Đông Sơn, nay xã Thiệu Trung, Thanh Hóa.

Năm Đinh Mùi 1247 đời Trần Thái Tông, ông đỗ Bảng nhãn. Đây là khoa thi đầu tiên đặt danh hiệu Tam khôi: Nguyễn Hiền mười ba tuổi đỗ Trạng nguyên, Đặng Ma La mười bốn tuổi đỗ Thám hoa. Sau khi đỗ, ông giữ Kiểm pháp quan, rồi Binh bộ Thượng thư, sau được phong Hàn lâm học sĩ kiêm Giám tu quốc sử. Ông còn là thầy học của Thừa tướng Trần Quang Khải.

Tại Quốc sử viện, theo lệnh Trần Thái Tông, ông hoàn thành Đại Việt sử, ghi việc quan trọng trong gần mười lăm thế kỷ, từ Triệu Vũ đế tức Triệu Đà đến Lý Chiêu Hoàng. Bộ sử 30 quyển xong năm 1272, được Trần Thánh Tông ban khen. Sau khi nhà Minh xâm lược Đại Ngu, sách nước Nam bị đưa sang Trung Quốc rồi thất lạc. Khoảng hai trăm năm mươi năm sau, Ngô Sĩ Liên đời Lê Thánh Tông soạn lại, chép từ họ Hồng Bàng đến Lê Thái Tổ. Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu mất, nhưng 29 đoạn “Lê Văn Hưu viết…” còn trong Toàn thư; Ngô Sĩ Liên khen ông là người chép sử giỏi đời Trần.

Ông mất ngày 23 tháng 3 âm lịch năm Nhâm Tuất, tức 9 tháng 4 năm 1322, thọ 92 tuổi, an táng ở cánh đồng Mả Giòm, xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa, Thanh Hóa. Phần mộ còn bia dựng năm Tự Đức thứ 20 (1867). Xã Thiệu Trung có đền thờ; nhiều tỉnh có đường và trường mang tên ông. Năm 2022, kỷ niệm 700 năm ngày mất, Bưu chính Việt Nam phát hành một mẫu tem với hình ông và Đại Việt Sử Ký.