LÊ VĂN THỊNH - ÔNG TRẠNG KHAI KHOA CỦA NỀN KHOA CỬ VIỆT NAM

Lê Văn Thịnh (1050-1096) là người đỗ đầu trong khoa thi đầu tiên của Nho học Việt Nam, được bổ làm quan, dần trải đến chức Thái sư triều Lý. Trung tâm Lưu trữ lịch sử xin trân trọng giới thiệu một số thông tin về tiểu sử, cuộc đời và những cống hiến của Thái sư Lê Văn Thịnh qua các tư liệu ảnh Mộc bản Triều Nguyễn hiện được lưu giữ tại Trung tâm.

Mộc bản sách Ngự chế Việt sử tống vịnh tập, quyển 8, mặt khắc 18 có ghi chép về xuất thân của Lê Văn Thịnh: “Lê Văn Thịnh, người làng Đông Cứu, huyện Gia Định”. Tương truyền, cha mẹ ông là người nhân từ, thường giúp đỡ tất cả những ai có hoàn cảnh khó khăn, hoạn nạn. Cha ông vừa dạy học vừa bốc thuốc trong làng và ngay từ còn nhỏ, ông đã được cha dạy dỗ cẩn thận. Lê Văn Thịnh nức tiếng thông minh, học đâu nhớ đấy và nhớ rất lâu. Ông rất hiếu học, thường chong đèn đọc sách đến khuya, mẹ phải giục nhiều lần mới đi ngủ. Nhờ chuyên cần như thế nên năm mười ba tuổi, Lê Văn Thịnh đã nổi tiếng là người thông minh kinh sử, hiểu biết rộng. Mọi người trong vùng và bạn bè gọi ông là thần đồng. Năm Lê Văn Thịnh mười tám tuổi, cả cha lẫn mẹ ông đều qua đời. Ông dời đến sống ở trang Chi Nhị (nay là thôn Chi Nhị, huyện Gia Bình) và mở trường dạy học ở đây. Dân trong vùng biết tiếng ông nên cho con theo học rất đông.

Tháng 2 năm Ất Mão (1075), vua Lý Nhân Tông lần đầu tiên cho mở khoa thi đầu tiên của nền văn hiến Đại Việt đó là kỳ thi Minh kinh bác học và thi Nho học tam trường. Mộc bản sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, quyển 3, mặt khắc 33,34 có ghi lại như sau:“Bắt đầu khảo thi học trò bằng ba kỳ thi. Tuyển lấy những người minh kinh bác học và thi nho học bằng ba kỳ thi. Lê Văn Thịnh đỗ đầu, được lựa vào hầu vua học tập. Khoa cử nước ta bắt đầu từ đây. Theo sách Danh tiết lục của Trần Kỳ Đằng, Văn Thịnh người làng Đông Cứu, huyện Gia Định, tính ham học. Bấy giờ, chưa có khoa cử, dầu ai thông minh lanh sáng đến đâu cũng phải do dường Phật giáo mà được lựa chọn đề bạt; riêng có Văn Thịnh chăm đọc các sách. Đến đây, mở khoa thi, hơn 10 người trúng tuyển, Văn Thịnh đỗ đầu. Đời truyền rằng họ Lê (Văn Thịnh) là người khai khoa đầu tiên”. Ban đầu, ông được vào hầu vua học (thị đế học), sau trải thăng chức Nội cấp sự, rồi Thị lang bộ Binh vào năm Bính Thìn (1076). Như vậy, Lê Văn Thịnh chính là ông trạng khai khoa của nền khoa cử Việt Nam, mở đầu cho truyền thống khoa bảng rạng rỡ của cả vùng Kinh Bắc với 599 vị tiến sĩ Nho học.

Tháng 6 năm Giáp Tý (1084), Thị lang bộ binh Lê Văn Thịnh được cử đi đến trại Vĩnh Bình (thuộc tỉnh Cao Bằng ngày nay) để bàn nghị về cương giới với Chánh sử nhà Tống. Với tinh thần độc lập quốc gia lãnh thổ và bằng lý lẽ sắc bén, mềm dẻo nhưng kiên quyết, Lê Văn Thịnh đã buộc nhà Tống phải trả lại đất cho Đại Việt. Ông được phong chức Thái sư, đứng đầu hàng quan lại triều Lý. Mộc bản sách Ngự chế Việt sử tống vịnh tập, quyển 8, mặt khắc 18 đã ghi: “năm thứ 9, nhân có quân Tống xâm phạm biên cương giới các châu Thuận An, Quy Hóa. Văn Thịnh khi tới nơi, nhẹ nhàng lấy lý lẽ giảng giải. Vua nhà Tống khen là cung thuận, ban cho áo và đai, rồi giao trả cho sáu huyện xứ Bảo Lạc và sáu động Túc Tang. Khi về nước được tiến phong Thái sư”.

Trong suốt thời gian làm Thái sư, ông đem hết tài năng, trí tuệ của mình cống hiến cho công cuộc xây dựng, đổi mới triều đại và canh tân đất nước. Sự nghiệp của Thái sư Lê Văn Thịnh đã kết thúc bằng vụ án “hóa hổ” ở hồ Dâm Đàm đầy oan nghiệt với kết cục bi thảm vào năm Ất Hợi (1095). Sau đó, ông bị đày đi Thao Giang (thuộc Tam Nông, Phú Thọ ngày nay). Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại rất đơn sơ: “Mùa xuân, tháng 3, Lê Văn Thịnh mưu phản, tha tội chết, an trí ở Thao Giang. Bấy giờ vua ra hồ Dâm Đàm, ngự trên thuyền đánh cá nhỏ xem đánh cá. Chợt có mây mù nổi lên, trong đám mây mù có tiếng thuyền bơi đến, tiếng mái chèo rào rào, vua lấy giáo ném. Chốc lát  mây mù tan, thấy trong thuyền có hổ, mọi người sợ tái mặt nói: “việc nguy rồi”. Người đánh cá là Mục Thận quăng lưới trùm lên con hổ, hóa ra Thái sư Lê Văn Thịnh. Vua nghĩ Thịnh là đại thần có công giúp đỡ, không nỡ giết, đày lên trại đầu Thao Giang” . Sử sách còn ghi là mặc dù bị đi đày nhưng ông vẫn sống cuộc đời có ích cho nước, cho dân. Đến khi già yếu, hơi tàn, sức kiệt ông tìm về quê hương nhưng đến xã Đình Tổ (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) cách quê nhà khoảng 20 cây số, ông trút hơi thở cuối cùng.

Khép lại cuộc đời của người con xứ Kinh Bắc luôn tận tụy, trung kiên, hết lòng vì dân, vì nước, một bậc hiền tài không may vướng phải án oan trên sóng nước Dâm Đàm. Cuộc đời của Lê Thái sư đã kết thúc, nhưng công lao to lớn đối với sự nghiệp đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ cương thổ của Tổ Quốc, tinh thần và khí phách của ông, sự trong sạch sau màn sương hồ Tây ấy vẫn trường tồn cùng lịch sử.