Lê Xuân Phương - Một trí thức Tây học tiêu biểu

Giáo sư Lê Xuân Phương (1904–1989) quê ở huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa. Ông thuộc lớp trí thức được đào tạo dưới thời Pháp, có nền tảng cả Hán học và Tây học, từng giảng dạy tại Trường Quốc học Huế. Trong thời gian ở Huế, ông có quan hệ với những nhà yêu nước, trí thức nổi tiếng như Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng.

Một câu chuyện được ghi lại từ lời kể của GS Nguyễn Tài Cẩn cho biết, Lê Xuân Phương từng che giấu Tố Hữu ngay tại nhà mình khi người học trò hoạt động cách mạng bị mật thám Pháp truy đuổi. Nhà sử học Văn Tạo sau này cũng nhắc đến việc ông đã bảo vệ, giúp đỡ người học trò cách mạng gặp nguy nan để người ấy có điều kiện tiếp tục hoạt động. Nhưng lựa chọn lớn hơn đến khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Khi kháng chiến bắt đầu, Lê Xuân Phương quyết định rời căn biệt thự của mình ở Huế, xa một bộ phận gia đình không có điều kiện đi theo để tham gia kháng chiến. Nhà sử học Văn Tạo khi viết về ông đã coi đây là sự lựa chọn từ bỏ cuộc sống giàu sang của một trí thức được đào tạo dưới chế độ cũ để đi theo con đường cách mạng.

Nhiều năm sau, Lê Xuân Phương từng tâm sự với nhà sử học Văn Tạo: “Muốn được cái lớn là độc lập, tự do của dân tộc thì phải hy sinh cái nhỏ là giàu sang, phú quý, hạnh phúc riêng tư”.

Với Lê Xuân Phương, sự lựa chọn ấy không dừng lại ở việc rời bỏ cuộc sống cũ, kiến thức được tích lũy trong những năm tháng học tập và giảng dạy tiếp tục được ông sử dụng để phục vụ đất nước. Ông trở thành một trong những cán bộ của Ban Văn Sử Địa, cơ quan nghiên cứu khoa học xã hội được thành lập năm 1953; từ tháng 1/1955, ông phụ trách Tổ Địa lý của Ban.

Trong những năm công tác tại đây, Lê Xuân Phương nghiên cứu nhiều vấn đề về địa lý tự nhiên và địa lý kinh tế Việt Nam. Ông có các công trình về ảnh hưởng của thiên nhiên đối với đời sống xã hội, phân chia khu vực địa lý, địa danh và tác động của lượng mưa đối với sản xuất nông nghiệp. Năm 1957, ông làm chủ biên cuốn Sơ thảo địa lý Việt Nam, do Nhà xuất bản Văn Sử Địa ấn hành.

Năm 1959, Lê Xuân Phương chuyển sang công tác tại cơ quan lưu trữ thuộc Phủ Thủ tướng và giữ chức Phó trưởng Kho Lưu trữ Trung ương tại 31 Tràng Thi, Hà Nội. Ông làm việc trong ngành lưu trữ cho đến trước khi nghỉ hưu năm 1965.

Từ một nhà giáo của Trường Quốc học Huế đến một nhà nghiên cứu địa lý rồi cán bộ lưu trữ, công việc của Lê Xuân Phương thay đổi qua nhiều giai đoạn. Nhưng phía sau những công việc ấy là một lựa chọn được ông thực hiện từ những năm đất nước bước vào kháng chiến: đem vốn tri thức của mình phục vụ một đất nước đang giành và xây dựng nền độc lập.