“LỊCH SỬ LÀ GÌ MÀ LÀM LÍNH TÔI KHỔ THẾ?” – CÂU HỎI DAY DỨT CỦA MỘT VỊ TƯỚNG

“LỊCH SỬ LÀ GÌ MÀ LÀM LÍNH TÔI KHỔ THẾ?” – CÂU HỎI DAY DỨT CỦA MỘT VỊ TƯỚNG

Trong những năm tháng chiến tranh, có những người được lịch sử nhắc đến bằng những chiến công, những trận đánh và những quyết định làm thay đổi cục diện chiến trường. Nhưng cũng có những người, càng tìm hiểu về cuộc đời họ, ta càng nhận ra phía sau một vị tướng tài ba là một con người luôn mang trong lòng nỗi đau về những người lính đã chiến đấu dưới quyền mình. Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Hoàng Đan là một người như thế. Cuộc đời quân ngũ của ông trải dài qua những chặng đường đầy biến động của đất nước, từ kháng chiến chống thực dân Pháp, chống Mỹ đến chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Ông đã nhiều lần đứng trước những lựa chọn sinh tử, nhưng điều khiến ông day dứt không chỉ là làm thế nào để giành chiến thắng, mà còn là làm thế nào để những người lính của mình bớt phải hy sinh.

Sinh ra trên quê hương Nghệ An giàu truyền thống yêu nước, Hoàng Đan bước vào quân ngũ khi đất nước đang trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập. Qua chiến đấu và rèn luyện, ông trưởng thành từ một cán bộ chỉ huy, từng bước đảm nhiệm nhiều trọng trách trong quân đội. Những chiến trường ông đi qua đã tôi luyện ở ông bản lĩnh của một người cầm quân, khả năng nhìn nhận tình thế và sự quyết đoán trước những thời khắc mà một quyết định có thể liên quan trực tiếp đến sinh mạng của hàng trăm, hàng nghìn người lính.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Hoàng Đan tiếp tục có mặt ở những chiến trường ác liệt. Đó là thời kỳ mà chiến tranh đã trở thành một phần đời sống của cả dân tộc. Những đoàn quân nối nhau ra trận, những người lính rời quê hương khi tuổi đời còn rất trẻ, mang theo trong ba lô không chỉ quân trang mà còn cả những lá thư, những tấm ảnh gia đình và lời hẹn ngày trở về. Người chỉ huy ở chiến trường phải đưa ra quyết định trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, nhưng Hoàng Đan càng đi qua nhiều trận đánh càng thấm thía một điều: chiến thắng dù lớn đến đâu cũng không thể xóa đi những mất mát mà người lính và gia đình họ phải gánh chịu.

Ngày đất nước thống nhất năm 1975, hòa bình tưởng như đã mở ra một chặng đường mới. Những người lính sau bao năm chiến đấu có quyền hy vọng được trở về với gia đình, được sống một cuộc đời bình thường. Nhưng lịch sử lại đặt dân tộc trước những thử thách mới. Chỉ vài năm sau ngày thống nhất, chiến tranh nổ ra ở biên giới phía Tây Nam và tiếp đó là cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Với những người lính như Hoàng Đan, tiếng súng chưa thực sự khép lại.

Ngày 17 tháng 2 năm 1979, cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc bùng nổ. Trên nhiều hướng biên giới, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ lãnh thổ. Lạng Sơn trở thành một trong những hướng chiến sự đặc biệt quan trọng. Hoàng Đan được giao nhiệm vụ chỉ huy tại mặt trận Lạng Sơn. Một lần nữa, người tướng đã đi qua nhiều cuộc chiến lại phải lên đường.

Nhưng lần này, chiến tranh đối với ông có một nỗi đau khác. Đất nước vừa thống nhất chưa lâu, những người lính vừa trải qua những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ lại phải tiếp tục cầm súng. Có người chưa kịp trở về với gia đình, có người vừa rời chiến trường cũ chưa được bao lâu đã lại đứng trước một chiến trường mới. Hoàng Đan hiểu rõ hơn ai hết sự khắc nghiệt của một cuộc đời mà người lính liên tục phải đặt nhiệm vụ của Tổ quốc lên trên cuộc sống riêng.

Chính trong bối cảnh ấy, khi người ta nói rằng lịch sử một lần nữa chọn đất nước để thử thách, Hoàng Đan đã thốt lên câu hỏi: “Lịch sử là gì mà làm lính tôi khổ thế?”

Đó không phải câu hỏi của một người muốn né tránh chiến tranh. Càng không phải lời than của một vị tướng sợ gian khổ. Người đã trải qua cả đời binh nghiệp như Hoàng Đan hiểu rằng khi Tổ quốc bị đe dọa, người lính không thể đứng ngoài. Nhưng ông cũng hiểu rằng mỗi lần lịch sử thử thách đất nước, những người lính lại là những người phải đứng ở nơi nguy hiểm nhất. Họ phải trả giá bằng tuổi trẻ, bằng thương tích, thậm chí bằng cả mạng sống của mình.

Và chiến tranh biên giới phía Bắc chưa dừng lại ở những ngày đầu năm 1979.

Những năm tiếp theo, tiếng súng vẫn vang lên ở nhiều khu vực biên giới. Đặc biệt, từ năm 1984, Vị Xuyên trở thành một chiến trường vô cùng ác liệt. Những điểm cao trên vùng núi Hà Giang trở thành nơi diễn ra những trận chiến quyết liệt để bảo vệ từng tấc đất biên cương. Bộ đội phải chiến đấu trong điều kiện địa hình hiểm trở, pháo kích dữ dội, thiếu thốn và vô cùng nguy hiểm. Có những điểm cao phải giành giật từng mét đất, có những đơn vị chịu tổn thất rất lớn.

Sau những trận đánh ác liệt ấy, Hoàng Đan được điều trở lại biên giới và đảm nhiệm cương vị Tư lệnh Mặt trận Vị Xuyên.

Đến đây, người tướng từng trải qua nhiều chiến trường lại một lần nữa đứng trước bài toán sinh tử. Nhưng điều khiến ông trăn trở không chỉ là làm thế nào giữ được trận địa. Ông đau trước những tổn thất của bộ đội. Khi chứng kiến cách đánh khiến thương vong quá lớn, ông đã thẳng thắn bày tỏ sự xót xa: “Các anh đánh thế này, thì mẹ Việt Nam anh hùng đẻ không kịp đâu.”

Một câu nói nghe rất đời, nhưng phía sau đó là cả một nỗi đau.

Ông không nhìn những người lính như những con số trong báo cáo. Ông nhìn thấy những người con của những người mẹ Việt Nam. Mỗi người lính hy sinh là một gia đình mất đi một người thân. Một người mẹ mất con. Một người vợ mất chồng. Một đứa trẻ mất cha. Một quê hương mất đi một người con đã từng ra đi với lời hẹn sẽ trở về.

Vì thế, Hoàng Đan quyết tâm tìm cách thay đổi cách đánh. Ông yêu cầu phải tổ chức chiến đấu phù hợp với địa hình, tận dụng công sự, hầm hào và các điều kiện có lợi để hạn chế thương vong. Người tướng không chỉ nghĩ đến việc giữ trận địa mà còn phải nghĩ đến sinh mạng của người lính đang giữ trận địa ấy.

Đó là một nét rất đặc biệt trong tư duy quân sự của Hoàng Đan. Với ông, đánh thắng là nhiệm vụ, nhưng bảo toàn lực lượng cũng là trách nhiệm. Một trận đánh có thể được ghi vào lịch sử bằng hai chữ “chiến thắng”, nhưng người chỉ huy phải nhớ rằng phía sau hai chữ ấy có thể là rất nhiều cái tên không còn được gọi lên nữa.

Ông không chỉ thay đổi cách đánh trên bản đồ. Ông còn trực tiếp đến với những người lính đang chiến đấu.

Dù tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước, Hoàng Đan vẫn đi vào những nơi gian khổ nhất để gặp bộ đội. Ông muốn tận mắt nhìn thấy nơi họ sống, nghe họ nói và hiểu những khó khăn mà họ đang phải chịu đựng. Ở chiến trường, ông không chỉ hỏi về đạn dược, lương thực hay tình hình tác chiến. Ông còn quan tâm đến đời sống tinh thần của người lính.

Có lần, khi vào tận hang Làng Lò – nơi bộ đội chiến đấu trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt – ông hỏi những người lính ở đó mong muốn điều gì. Họ nói rằng chỉ mong có văn công vào biểu diễn. Đó là một mong muốn rất nhỏ giữa một chiến trường dữ dội, nhưng Hoàng Đan đã ghi nhớ. Sau đó, đoàn văn công được đưa vào phục vụ bộ đội.

Có thể với người ngoài, một buổi biểu diễn văn nghệ giữa chiến trường chỉ là một câu chuyện nhỏ. Nhưng với những người lính đang sống từng ngày giữa bom đạn, đó là một khoảnh khắc được trở lại với cuộc sống bình thường. Một tiếng hát có thể khiến họ nhớ đến quê nhà. Một giai điệu có thể gợi lại hình ảnh người mẹ, người vợ, người con đang chờ đợi. Và trong giây phút ấy, người lính được sống với phần con người rất đỗi bình dị của mình.

Đó cũng là cách Hoàng Đan ở bên những người lính của ông.

Ông là vị tướng có thể đưa ra những quyết định quyết đoán trên chiến trường, nhưng cũng là người có thể lặng lẽ ngồi nghe một người lính nói về nỗi nhớ nhà. Ông hiểu rằng muốn người lính chiến đấu vững vàng thì người chỉ huy trước hết phải hiểu họ, thương họ và đặt sinh mạng của họ trong lòng mình.

Có lẽ chính vì vậy mà sau chiến tranh, khi những người lính nhớ về Hoàng Đan, điều họ nhắc đến không chỉ là một vị tướng giỏi đánh trận. Họ nhớ một người chỉ huy luôn cố gắng tìm cách để họ được sống.

Hoàng Đan đã đi qua những năm tháng mà chiến tranh hiện diện quá gần trong đời sống con người. Ông đã chứng kiến đất nước từ những ngày còn chìm trong khói lửa đến ngày hòa bình, rồi lại chứng kiến tiếng súng vang lên ở biên giới. Ông hiểu rằng với một dân tộc, độc lập không phải điều có được một lần rồi mãi mãi không cần bảo vệ. Chủ quyền và bình yên luôn phải được giữ gìn bằng bản lĩnh, ý chí và trách nhiệm của mỗi thế hệ.

Nhưng ông cũng hiểu một điều sâu sắc hơn: người lính không sinh ra để chiến tranh.

Họ cũng mong được trở về nhà. Họ cũng muốn có một gia đình, một công việc, một cuộc sống bình thường. Họ cầm súng vì đất nước cần họ. Họ đi vào nơi nguy hiểm để những người phía sau có thể sống trong bình yên.

Bởi vậy, nhìn lại cuộc đời Hoàng Đan, chúng ta không chỉ thấy hình ảnh một vị tướng tài ba của Quân đội nhân dân Việt Nam. Chúng ta còn thấy hình ảnh một người con đất Việt đã dành phần lớn cuộc đời mình để bảo vệ Tổ quốc và luôn đau đáu trước những mất mát của đồng đội.

Ông đã mất, nhưng những chiến trường ông từng đi qua vẫn còn đó trong lịch sử. Lạng Sơn, Vị Xuyên và những địa danh từng vang tiếng súng hôm nay đã trở thành những vùng đất của cuộc sống. Những con đường được mở ra, những ngôi trường mọc lên, những đứa trẻ được đến lớp, những gia đình được sống bên nhau trong bình yên. Nhưng dưới những vùng đất ấy vẫn có những người lính đã nằm lại.

Chúng ta sinh ra trong thời bình nên nhiều khi dễ coi sự bình yên là điều vốn có. Mỗi buổi sáng đến trường, mỗi chiều trở về nhà, những bữa cơm quây quần bên gia đình, tiếng trẻ em vui đùa trên sân trường, những ước mơ về học tập và tương lai... tất cả dường như quá đỗi bình thường. Nhưng với những người đã sống qua chiến tranh, đó từng là một ước mơ rất xa xỉ.

Những người lính của thế hệ Hoàng Đan đã chiến đấu để bảo vệ những điều bình dị ấy. Họ không biết mình có thể trở về hay không, nhưng vẫn lên đường. Họ không biết ngày mai sẽ như thế nào, nhưng vẫn đứng ở nơi Tổ quốc cần họ. Có những người trở về với thương tích suốt đời, có những người trở về nhưng một phần tâm hồn vẫn nằm lại chiến trường, và có những người mãi mãi không trở về.

Bởi vậy, biết ơn thế hệ đi trước không thể chỉ dừng lại ở việc nhớ tên những người anh hùng, đọc lại những chiến công hay tưởng niệm vào những ngày kỷ niệm. Sự biết ơn sâu sắc hơn là hiểu được giá trị của hòa bình. Hiểu rằng mỗi ngày bình yên hôm nay đều được xây nên từ sự hy sinh của rất nhiều người. Hiểu rằng những người lính năm xưa không chiến đấu để các thế hệ sau tiếp tục sống trong hận thù, mà chiến đấu để đất nước có cơ hội được sống trong hòa bình.

Thế hệ hôm nay không thể trả lại tuổi trẻ cho những người đã hy sinh. Chúng ta cũng không thể thay đổi những đau thương đã thuộc về quá khứ. Nhưng chúng ta có thể lựa chọn cách mình sống trong hiện tại. Đó là sống có trách nhiệm hơn với Tổ quốc, trân trọng độc lập và chủ quyền, biết gìn giữ sự đoàn kết của dân tộc, biết xây dựng đất nước ngày càng vững mạnh và quan trọng nhất là biết quý trọng hòa bình.

Giữ gìn hòa bình không có nghĩa là quên đi chiến tranh. Trái lại, chính vì nhớ những mất mát của chiến tranh mà chúng ta càng phải có trách nhiệm để chiến tranh không trở lại. Một dân tộc từng trải qua quá nhiều đau thương càng hiểu rõ giá trị của sự bình yên. Một thế hệ được sinh ra sau chiến tranh càng phải có trách nhiệm gìn giữ thành quả mà cha ông đã đánh đổi bằng cả cuộc đời.

Thiếu tướng Hoàng Đan đã đi qua “thời hoa lửa” bằng bản lĩnh của một người lính và trái tim của một người chỉ huy luôn thương đồng đội. Ông đã cống hiến những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho đất nước. Những gì ông để lại không chỉ là những chiến công trên chiến trường, mà còn là bài học về trách nhiệm của người cầm quân, về tình đồng chí, đồng đội và trên hết là tình yêu Tổ quốc được thể hiện bằng hành động.

Có những người đi qua lịch sử bằng những chiến công. Có những người ở lại trong lịch sử bằng những câu nói. Nhưng có những người được nhớ mãi bởi cách họ đối xử với con người trong những thời khắc khắc nghiệt nhất. Hoàng Đan là một người như thế.

Câu hỏi năm xưa của ông vì thế không cần một lời giải đáp dài dòng. Nó đã được trả lời bằng chính cuộc đời ông, bằng những người lính đã chiến đấu và hy sinh, bằng những người đã trở về mang theo thương tích, bằng những gia đình đã chờ đợi và bằng đất nước hôm nay đang được sống trong hòa bình.

Nếu thế hệ đi trước đã dùng tuổi trẻ và máu xương để bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc, thì thế hệ hôm nay phải biết giữ gìn thành quả ấy bằng trí tuệ, bản lĩnh, trách nhiệm và lòng yêu nước. Chúng ta không mong lịch sử phải thêm một lần thử thách dân tộc bằng chiến tranh. Chúng ta càng không muốn những người lính tương lai phải tiếp tục trả giá bằng tuổi trẻ của mình cho những mất mát mà thế hệ hôm nay có trách nhiệm ngăn ngừa.

Một thế hệ đã cầm súng để bảo vệ Tổ quốc. Thế hệ hôm nay có trách nhiệm giữ lấy hòa bình.

Để những người mẹ không phải tiễn con ra trận thêm một lần nào nữa. Để những người vợ không phải chờ chồng trong vô vọng. Để những đứa trẻ không phải lớn lên giữa tiếng bom đạn. Và để những trang sử của dân tộc Việt Nam từ hôm nay được viết tiếp bằng những mùa lúa mới, những ngôi trường đầy tiếng trẻ, những thành phố bình yên và những ước mơ được sống một cuộc đời trọn vẹn.

Đó có lẽ là lời tri ân đẹp nhất dành cho Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Hoàng Đan và những người lính đã đi qua một thời hoa lửa: giữ gìn hòa bình để những mất mát của họ chỉ còn là ký ức, chứ không bao giờ trở thành một phần của hiện tại thêm lần nữa.