LIỆT SĨ NGUYỄN THANH
Trong ký ức của ông Nguyễn Xuân và những trang gia phả còn được dòng họ gìn giữ tại Quảng Điền, thành phố Huế, Nguyễn Văn Lượm là một người thiếu niên có gương mặt thông minh, vầng trán cao và tính tình nhanh nhẹn. Tuổi đời của Lượm rất ngắn ngủi, nhưng sự lựa chọn đi theo cách mạng và hy sinh khi mới 14 tuổi đã để lại niềm tự hào, thương nhớ trong gia đình qua nhiều thế hệ.
Tên thật của Lượm là Nguyễn Thanh, sinh ngày 21 tháng 12 năm 1932. Tên Nguyễn Văn Lượm là tên thường gọi trong gia đình và cũng là tên được ghi trên Bằng Tổ quốc ghi công. Cha của Lượm là ông Nguyễn Tuất, tên thường gọi là Be, quê tại vùng Quảng Điền, Thừa Thiên.
Ông Nguyễn Tuất làm hộ tống viên bưu điện nên thường xuyên chuyển công tác qua nhiều địa phương. Từ năm 1927 đến năm 1943, ông làm việc tại Quy Nhơn và Nguyễn Thanh được sinh ra tại đây. Năm 1943, khi cha chuyển công tác vào Nha Trang, Lượm theo gia đình vào sinh sống và tiếp tục học tập.
Gia đình hiện vẫn còn lưu giữ giấy căn cước bằng tiếng Pháp và tiếng Việt được cấp năm 1943, trên đó có ảnh Nguyễn Thanh khi mới 11 tuổi. Cậu bé trong tấm ảnh có gương mặt sáng, ánh mắt điềm tĩnh, như chưa hề biết rằng chỉ vài năm sau mình sẽ bước vào con đường chiến đấu đầy hiểm nguy.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công nhưng thực dân Pháp nhanh chóng quay trở lại xâm lược nước ta. Khắp các địa phương, từ thành thị đến nông thôn, người dân đứng lên bảo vệ nền độc lập vừa giành được. Trong dòng người tham gia kháng chiến có nhiều thiếu niên tuổi đời còn rất nhỏ.
Khoảng năm 1945–1946, Nguyễn Văn Lượm bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng tại Nha Trang rồi thoát ly gia đình. Từ ngày ấy, ông Nguyễn Tuất không còn nhận được tin tức của con. Trong điều kiện chiến tranh, thư từ và thông tin liên lạc vô cùng khó khăn, gia đình chỉ biết người con trai nhỏ đã đi theo cách mạng nhưng không rõ đang hoạt động ở đâu.
Theo lời kể của ông Nguyễn Xuân, Lượm đi làm nhiệm vụ liên lạc từ khi còn rất trẻ. Công việc của người liên lạc viên nhỏ tuổi tưởng như bình thường nhưng lại vô cùng nguy hiểm. Mỗi bức thư, mệnh lệnh hay tài liệu được chuyển đến đúng nơi, đúng thời điểm đều có thể ảnh hưởng đến sự an toàn của đơn vị và kết quả của một trận chiến.
Những thiếu niên liên lạc thường phải vượt qua đường làng, đồng ruộng và khu vực quân địch kiểm soát. Các em không có vũ khí hiện đại, chỉ mang theo lòng dũng cảm, sự nhanh trí và quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ. Tuổi còn nhỏ giúp các em dễ hóa trang, hòa vào dòng người, nhưng cũng khiến hành trình trở nên khắc nghiệt hơn rất nhiều.
Ông Nguyễn Xuân kể rằng khi còn nhỏ, ông từng hỏi nhà thơ Tố Hữu về người em họ tên Lượm. Nhà thơ cho biết Lượm tham gia làm liên lạc từ nhỏ và hy sinh do bị quân Pháp bắn. Hình ảnh người thiếu niên ấy sau này được khắc họa trong bài thơ “Lượm” – tác phẩm đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam.
Bằng Tổ quốc ghi công của gia đình ghi rõ: Liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm là đội viên du kích, nguyên quán xã Quảng Ninh, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên; đã hy sinh cho Tổ quốc trong khi chiến đấu với địch tại Thừa Thiên vào ngày 15 tháng 4 năm 1947.
Khi ngã xuống, Lượm mới 14 tuổi.
Ở độ tuổi mà nhiều người vẫn còn được sống trong sự chở che của gia đình, Lượm đã tự nguyện rời mái nhà, bước vào cuộc kháng chiến gian khổ. Người thiếu niên ấy đã mang trên vai nhiệm vụ của một chiến sĩ, băng qua những cung đường đầy hiểm nguy để giữ mạch liên lạc cho cách mạng.
Trong những năm chiến tranh, gia đình vẫn không biết Lượm còn sống hay đã hy sinh. Bà Nguyễn Thị Hiền, em gái liệt sĩ, nhớ rằng đêm nào cha bà cũng chăm chú nghe đài. Khi vợ hỏi vì sao giữa lúc máy bay quần thảo mà ông vẫn thức nghe, ông chỉ trả lời rằng mình có việc phải nghe.
Sau này, bà Hiền mới hiểu cha đang mong ngóng tin tức từ chiến trường. Không chỉ người con trai Nguyễn Văn Lượm mà em ruột của ông Tuất là Nguyễn Trọng Quảng cũng đang hoạt động cách mạng, cả hai đều bặt tin. Người cha cứ lặng lẽ nghe từng bản tin, hy vọng một ngày nào đó sẽ biết con mình vẫn còn sống.
Mãi đến sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, ông Nguyễn Trọng Quảng mới tìm đến gia đình tại Phan Rang – Tháp Chàm, mang theo Bằng Tổ quốc ghi công và những giấy tờ liên quan đến Nguyễn Văn Lượm. Đến lúc ấy, sau gần 30 năm chờ đợi, ông Nguyễn Tuất mới biết người con trai của mình đã hy sinh từ năm 1947.
Nhận tấm bằng ghi tên con, ông lặng người, không nói được lời nào. Là người điềm đạm, ít bộc lộ cảm xúc, ông cố giấu nỗi đau vào lòng. Nhưng với gia đình, sự im lặng ấy chứa đựng nỗi thương nhớ của một người cha đã chờ đợi con suốt gần nửa cuộc đời.
Bằng Tổ quốc ghi công được cấp từ năm 1958 từng bị hư hại trong chiến tranh. Năm 1977, ông Nguyễn Tuất làm tờ tự khai, có xác nhận của chính quyền và những cán bộ hoạt động cách mạng, để xin sao y lại. Từ đó, tên tuổi và sự hy sinh của người đội viên du kích Nguyễn Văn Lượm tiếp tục được gia đình trân trọng gìn giữ.
Hình ảnh “chú bé Lượm” đi vào văn học với dáng vẻ hồn nhiên, yêu đời và đôi chân nhanh nhẹn của người liên lạc viên nhỏ tuổi. Còn trong những giấy tờ lịch sử của gia đình, Nguyễn Văn Lượm hiện lên bằng những dòng chữ ngắn gọn nhưng thiêng liêng: một đội viên du kích đã hy sinh cho Tổ quốc khi mới 14 tuổi.
Lượm đã không thể trở về với cha mẹ và các em. Nhưng người thiếu niên ấy cũng không mất đi. Lượm sống trong ký ức của gia đình, trong Bằng Tổ quốc ghi công, trong những trang thơ và trong lòng nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam.
Cuộc đời ngắn ngủi của Liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng lòng yêu nước không phụ thuộc vào tuổi tác. Dù chỉ là một thiếu niên, mỗi người vẫn có thể lựa chọn sống có lý tưởng, có trách nhiệm và sẵn sàng cống hiến cho quê hương. Cánh chim nhỏ năm xưa đã ngừng bước giữa chiến trường, nhưng tinh thần dũng cảm của em vẫn tiếp tục bay qua các thế hệ.
