LIỆT SĨ NGUYỄN VĂN THẠC – MÃI MÃI TUỔI HAI MƯƠI, MÃI MÃI MỘT LÝ TƯỞNG

1. Có một tuổi hai mươi không bao giờ trở lại

Có những người đã đi qua cuộc đời này từ rất lâu, nhưng mỗi lần nhắc đến tên họ, trái tim người ở lại vẫn không khỏi bồi hồi. Có những ước mơ chưa kịp thành hình, những lời hẹn chưa kịp thực hiện, những mùa xuân tuổi trẻ mãi mãi dừng lại giữa khói lửa chiến tranh. Và có những trang nhật ký, dù được viết từ hơn nửa thế kỷ trước, vẫn khiến những người đang sống trong hòa bình hôm nay phải lặng đi khi đọc.

Nguyễn Văn Thạc là một con người như thế.

Anh sinh ngày 14 tháng 10 năm 1952 tại làng Bưởi, Hà Nội. Anh từng là một sinh viên giỏi của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, một người trẻ yêu văn chương, giàu suy tư, có tâm hồn nhạy cảm trước vẻ đẹp của cuộc sống và mang trong mình nhiều ước mơ của tuổi trẻ. Nhưng đất nước những năm đầu thập niên 1970 vẫn chìm trong khói lửa chiến tranh. Khi Tổ quốc cần, chàng sinh viên Hà Nội đã rời giảng đường, khoác lên mình màu áo lính, mang theo hành trang của một người trí thức trẻ để bước vào cuộc hành quân hướng về chiến trường.

Ngày 6 tháng 9 năm 1971, Nguyễn Văn Thạc gia nhập quân đội. Từ đó, cuộc đời anh bước sang một trang mới. Những trang sách của giảng đường nhường chỗ cho những chặng đường hành quân gian khổ; những ngày tháng bình yên của tuổi sinh viên được thay bằng kỷ luật quân ngũ, những đêm gác và những thử thách chưa từng có.

Anh lên đường khi tuổi đời còn rất trẻ, mang theo tình yêu gia đình, tình bạn, tình yêu văn chương và một lý tưởng lớn lao hơn những ước mơ riêng của bản thân: được sống và cống hiến cho đất nước.

Ngày ấy, có biết bao chàng trai tuổi mười tám, đôi mươi đã rời mái trường, làng quê, phố phường để đi theo tiếng gọi của Tổ quốc. Họ mang theo những điều bình dị nhất của tuổi trẻ: một nỗi nhớ nhà, một tình bạn thân thiết, một trang sách yêu thích, một ước mơ về ngày mai. Nguyễn Văn Thạc cũng là một người trẻ như thế.

Điều khiến câu chuyện của anh trở nên đặc biệt không phải vì anh chưa từng có những rung động rất đỗi đời thường, mà bởi giữa những rung động ấy, anh vẫn kiên định lựa chọn con đường cống hiến.

Và từ cuộc đời ngắn ngủi của người lính trẻ ấy, một câu chuyện về lý tưởng, tình yêu đất nước và giá trị của hòa bình đã bắt đầu.

2. Từ giảng đường đến những nẻo đường hành quân

Trước khi trở thành người lính, Nguyễn Văn Thạc đã là một chàng trai có năng lực học tập nổi bật. Anh từng đạt giải Nhất cuộc thi học sinh giỏi Văn toàn miền Bắc năm học 1969–1970. Dù có khả năng văn chương và những triển vọng học tập rộng mở, anh vẫn lựa chọn lên đường nhập ngũ trong hoàn cảnh đất nước đang cần sức trẻ của mình.

Quyết định ấy đưa anh đến một môi trường hoàn toàn khác.

Những chặng đường hành quân qua nhiều vùng quê, những đêm nghỉ ngắn ngủi, những giờ phút canh gác và những thử thách trên đường đến chiến trường đã trở thành một phần cuộc sống của anh. Giữa những gian khó ấy, Nguyễn Văn Thạc vẫn viết.

Anh viết về những điều mình nhìn thấy, những con người mình gặp, những suy nghĩ nảy sinh trong lòng và những câu hỏi mà một người trẻ không ngừng đặt ra trước cuộc sống. Anh không chỉ ghi lại sự việc, mà còn tự đối thoại với chính mình, suy ngẫm về ý nghĩa của việc sống, về trách nhiệm của người thanh niên và về con đường mà mình đã lựa chọn.

Những trang viết ấy cho thấy một tâm hồn giàu cảm xúc nhưng không xa rời thực tế; một người yêu cái đẹp nhưng hiểu rằng vẻ đẹp của cuộc sống cần được gìn giữ bằng trách nhiệm và sự dấn thân.

Đọc về hành trình của Nguyễn Văn Thạc, ta có thể hình dung những đêm dài trên đường hành quân, khi người lính trẻ tạm gác lại mệt nhọc để ghi xuống trang giấy những suy nghĩ của mình. Có lẽ, đối với anh, viết cũng là một cách gìn giữ những điều quý giá nhất của tâm hồn giữa hoàn cảnh đầy biến động.

Mỗi dòng chữ là một dấu mốc của nhận thức. Mỗi trang nhật ký là một lần anh nhìn lại bản thân, tự hỏi mình đã sống ra sao và cần làm gì để xứng đáng với lựa chọn của mình.

Anh không phải một tượng đài được tạo nên từ những lời ca ngợi xa vời. Anh là một chàng trai bằng xương bằng thịt, có những suy tư, những nỗi nhớ và những rung động của tuổi trẻ. Chính điều đó làm cho câu chuyện của anh gần gũi với chúng ta hơn.

Bởi lý tưởng không khiến con người thôi yêu cuộc sống. Lý tưởng giúp con người biết mình cần làm gì để bảo vệ những điều đáng quý của cuộc sống ấy.

3. “Mãi mãi tuổi hai mươi” – tiếng lòng của một thế hệ

Trong hành trình của Nguyễn Văn Thạc, có một cuốn nhật ký mang ý nghĩa đặc biệt: Mãi mãi tuổi hai mươi.

Cuốn sách được hình thành từ những trang viết tay ban đầu mang tên Chuyện đời, ghi lại những suy nghĩ của anh trong thời gian nhập ngũ, huấn luyện và hành quân. Những trang viết ấy không chỉ lưu giữ câu chuyện của một cá nhân, mà còn phản ánh tâm tư, tình cảm và lý tưởng của một thế hệ thanh niên Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.

Điều gì đã khiến một cuốn nhật ký cá nhân có thể vượt qua giới hạn của thời gian để chạm đến trái tim của nhiều thế hệ?

Có lẽ, trước hết, đó là sự chân thành.

Nguyễn Văn Thạc viết về cuộc sống bằng đôi mắt của một người trẻ biết rung động trước cái đẹp, biết trân trọng tình cảm gia đình, bè bạn và luôn suy nghĩ về những điều đang diễn ra quanh mình. Trong những dòng chữ ấy, chiến tranh không chỉ là những sự kiện lớn lao được ghi lại trong sử sách. Chiến tranh còn hiện diện qua những ngày tháng xa nhà, những cuộc chia tay, những thử thách trên đường hành quân và những trăn trở về tương lai.

Đọc nhật ký của anh, chúng ta nhận ra rằng những người lính năm xưa không phải những con người sinh ra đã trở thành anh hùng. Họ cũng từng là học sinh, sinh viên, từng có những dự định cho riêng mình, từng yêu văn chương, yêu cuộc sống và mong chờ những ngày bình yên.

Nhưng khi đứng trước hoàn cảnh lịch sử của dân tộc, họ đã lựa chọn đặt trách nhiệm với đất nước lên trên những dự định cá nhân.

Sự lựa chọn ấy không làm mất đi vẻ đẹp của tuổi trẻ. Trái lại, nó khiến tuổi trẻ của họ trở nên có ý nghĩa sâu sắc hơn.

Cuốn nhật ký Mãi mãi tuổi hai mươi vì thế không chỉ kể về những ngày tháng Nguyễn Văn Thạc đã sống. Nó còn đặt ra một câu hỏi cho người đọc hôm nay: Điều gì làm nên giá trị của một đời người? Phải chăng không chỉ là những năm tháng chúng ta hiện diện trên cuộc đời, mà còn là những điều tốt đẹp chúng ta đã làm, những trách nhiệm chúng ta đã đảm nhận và những giá trị chúng ta để lại cho cộng đồng?

Năm 2005, những trang nhật ký của anh được giới thiệu rộng rãi đến công chúng. Từ đó, câu chuyện về người lính trẻ Hà Nội tiếp tục được kể lại qua nhiều thế hệ độc giả.

Một cuốn sổ viết tay đã trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Qua nhịp cầu ấy, người hôm nay có thể lắng nghe tiếng lòng của một người lính đã sống cách mình hơn nửa thế kỷ, nhưng vẫn chia sẻ với mình những câu hỏi căn bản về tuổi trẻ, tình yêu, trách nhiệm và lý tưởng.

4. Quảng Trị – nơi tuổi xuân hóa thành ký ức

Năm 1972, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn vô cùng ác liệt. Quảng Trị là một trong những chiến trường nóng bỏng, nơi những người lính phải đối diện với nhiều gian khổ và hiểm nguy.

Nguyễn Văn Thạc cũng hành quân về phía chiến trường ấy.

Chàng sinh viên yêu văn chương ngày nào giờ đây đã trở thành người chiến sĩ, mang trong mình trách nhiệm của một người lính giữa cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Những trang nhật ký trên đường đi không chỉ là nơi ghi lại cảm xúc riêng tư, mà còn trở thành chứng tích tinh thần về hành trình của một người trẻ đi từ giảng đường đến chiến trường.

Ngày 30 tháng 7 năm 1972, Nguyễn Văn Thạc hy sinh tại chiến trường Quảng Trị, khi mới mười chín tuổi theo tuổi tròn và chưa đầy hai mươi tuổi theo tuổi tính đến ngày sinh nhật tiếp theo.

Một cuộc đời khép lại khi còn quá trẻ.

Anh chưa có cơ hội trở về với gia đình sau những tháng ngày xa cách. Những dự định học tập, những trang viết còn dang dở và những ước mơ của tuổi thanh xuân mãi mãi không thể được thực hiện trọn vẹn. Anh không được chứng kiến ngày đất nước thống nhất, cũng không được sống trong những năm tháng hòa bình mà biết bao người Việt Nam đã mong đợi.

Nhưng nếu chỉ nhìn câu chuyện của Nguyễn Văn Thạc bằng nỗi tiếc thương, chúng ta sẽ chưa hiểu hết giá trị mà cuộc đời anh để lại.

Điều đáng nhớ không chỉ là anh đã hy sinh khi tuổi đời còn quá trẻ, mà còn là những tháng ngày anh đã sống trước khi ngã xuống: học tập nghiêm túc, suy nghĩ về trách nhiệm của bản thân, lựa chọn con đường cống hiến và gìn giữ những rung động đẹp đẽ của một tâm hồn yêu cuộc sống.

Sự hy sinh của anh là một phần trong những mất mát lớn lao mà dân tộc đã trải qua để đi tới hòa bình, độc lập và thống nhất.

Ngày hôm nay, khi nhắc đến Nguyễn Văn Thạc, chúng ta không chỉ nhớ đến một người lính đã nằm lại nơi chiến trường Quảng Trị. Chúng ta còn nhớ đến một thế hệ đã gửi lại tuổi thanh xuân cho đất nước, để các thế hệ sau có cơ hội lớn lên trong những ngày không còn tiếng súng.

Có những người không thể trở về, nhưng câu chuyện của họ vẫn trở về với chúng ta qua những trang sách, những dòng nhật ký và ký ức được gìn giữ bằng lòng biết ơn.

Nguyễn Văn Thạc là một trong những con người như thế.

5. Từ trang nhật ký năm xưa đến bục giảng hôm nay

Là một đoàn viên Chi đoàn Trường Tiểu học Ba Đình, khi tìm hiểu về cuộc đời Nguyễn Văn Thạc, tôi không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của một người lính trẻ, mà còn nhận ra trách nhiệm của bản thân trước những giá trị mà thế hệ đi trước đã để lại.

Chúng ta đang sống trong một thời đại khác. Những người trẻ hôm nay có cơ hội học tập, nghiên cứu, sáng tạo, phát triển năng lực và theo đuổi ước mơ trong một đất nước hòa bình. Con đường phía trước có những thử thách riêng, nhưng chúng ta không phải trải qua những mất mát mà thế hệ cha anh đã từng đối diện.

Chính vì vậy, lòng biết ơn không nên chỉ dừng lại ở cảm xúc khi đọc một câu chuyện lịch sử. Lòng biết ơn cần trở thành ý thức trách nhiệm và hành động cụ thể trong cuộc sống hằng ngày.

Đối với tôi, một giáo viên tiểu học, trách nhiệm ấy bắt đầu từ công việc giảng dạy và giáo dục học sinh.

Mỗi ngày đứng trên bục giảng là một cơ hội để trao truyền tri thức, bồi dưỡng nhân cách và giúp các em hiểu hơn về quê hương, đất nước. Mỗi câu chuyện lịch sử được kể bằng sự chân thành có thể mở ra trong tâm hồn trẻ thơ một cánh cửa đến với quá khứ, giúp các em hiểu rằng hòa bình hôm nay được xây dựng từ biết bao công sức, trí tuệ và sự hy sinh của những thế hệ đi trước.

Tôi mong muốn học sinh của mình không chỉ nhớ tên Nguyễn Văn Thạc, nhớ năm anh hy sinh hay tên cuốn nhật ký anh để lại. Điều quan trọng hơn là các em có thể hiểu được những bài học giản dị mà sâu sắc từ cuộc đời ấy: biết quý trọng cơ hội học tập; biết yêu thương gia đình, thầy cô, bạn bè; biết sống có mục tiêu; biết chịu trách nhiệm với việc mình làm và không thờ ơ trước những khó khăn của người khác.

Ở lứa tuổi tiểu học, lòng yêu nước có thể bắt đầu từ những điều gần gũi như chăm chỉ học tập, giữ gìn trường lớp, kính trọng những người có công, tìm hiểu lịch sử dân tộc và biết giúp đỡ những người xung quanh. Những việc làm ấy tuy nhỏ bé, nhưng chính là những hạt mầm đầu tiên của ý thức công dân và tinh thần trách nhiệm.

Với người đoàn viên, tiếp nối truyền thống còn có nghĩa là chủ động tìm hiểu lịch sử, tích cực tham gia các hoạt động tri ân, sưu tầm và lưu giữ những câu chuyện có giá trị, đồng thời lan tỏa các giá trị tốt đẹp đến cộng đồng bằng những hình thức phù hợp với thời đại.

Đó cũng là ý nghĩa mà tôi cảm nhận được khi tham gia Đề án “Câu chuyện thời hoa lửa”. Mỗi câu chuyện được tìm hiểu nghiêm túc, mỗi tư liệu được gìn giữ cẩn thận, mỗi ký ức được kể lại bằng sự tôn trọng sự thật đều góp phần giúp lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Tôi hiểu rằng mình không thể sống thay cuộc đời của Nguyễn Văn Thạc, cũng không thể quay ngược thời gian để chứng kiến những chặng đường anh đã đi qua. Nhưng tôi có thể góp phần giữ cho câu chuyện của anh tiếp tục được kể, để học sinh hôm nay hiểu hơn về một thế hệ thanh niên đã sống có lý tưởng và để chính bản thân mình luôn được nhắc nhở về trách nhiệm của một người giáo viên, một người đoàn viên trong thời bình.

Đó không phải là sự tiếp nối bằng những lời hứa lớn lao, mà bằng chất lượng của từng giờ dạy, sự tận tâm với từng học sinh, tinh thần tự học, ý thức đổi mới và những hành động có ích cho tập thể, cộng đồng.

Bởi di sản của một thế hệ không chỉ được gìn giữ trong bảo tàng hay trên những trang sách. Di sản ấy còn được tiếp nối trong cách thế hệ sau học tập, lao động, ứng xử và cống hiến cho đất nước.

6. Mãi mãi tuổi hai mươi, mãi mãi một lý tưởng

Có lẽ, điều khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Thạc ở lại lâu bền trong lòng người đọc chính là sự đối lập giữa một cuộc đời ngắn ngủi và những giá trị mà cuộc đời ấy để lại.

Anh ra đi khi tuổi hai mươi còn ở phía trước. Nhưng những trang nhật ký của anh vẫn tiếp tục được đọc, được tìm hiểu và được trao truyền. Những suy tư của một người lính trẻ từ hơn nửa thế kỷ trước vẫn gợi lên trong lòng người hôm nay những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống, về trách nhiệm của tuổi trẻ và về cách mỗi người có thể làm cho cuộc đời mình trở nên có ích.

Tên gọi Mãi mãi tuổi hai mươi vì thế không chỉ nhắc đến độ tuổi của một người lính đã hy sinh. Đó còn là biểu tượng của một thế hệ đã sống với những lý tưởng lớn lao, biết trân trọng cuộc sống nhưng sẵn sàng gánh vác trách nhiệm trước vận mệnh của đất nước.

Nhắc đến Nguyễn Văn Thạc, chúng ta có quyền tiếc thương cho những ước mơ còn dang dở. Nhưng hơn hết, chúng ta cần trân trọng những giá trị mà anh để lại, để nỗi tiếc thương không chỉ dừng lại ở quá khứ mà trở thành động lực sống tốt hơn trong hiện tại.

Là đoàn viên Chi đoàn Trường Tiểu học Ba Đình, tôi mong muốn góp một phần nhỏ bé của mình vào hành trình gìn giữ và lan tỏa những câu chuyện như thế. Tôi tin rằng khi lịch sử được kể bằng sự chân thực, lòng biết ơn và trách nhiệm, lịch sử sẽ không còn xa cách với người trẻ. Lịch sử sẽ trở thành nguồn động viên để mỗi người tự nhìn lại mình, hiểu hơn giá trị của hòa bình và lựa chọn cách sống xứng đáng.

Mai này, những thế hệ học sinh sẽ tiếp tục lớn lên, những lớp học mới sẽ được mở ra, những trang sách sẽ được lật giở. Tôi mong rằng trong hành trình trưởng thành của các em, câu chuyện về Nguyễn Văn Thạc sẽ không chỉ là một cái tên được nhắc đến trong giờ học lịch sử, mà còn là ký ức về một người trẻ đã sống có mục tiêu, có trách nhiệm và biết đặt những điều lớn lao hơn bản thân mình lên trên lợi ích riêng.

Bởi hòa bình không chỉ là điều chúng ta được thừa hưởng. Hòa bình còn là trách nhiệm phải gìn giữ, xây dựng và trao lại cho các thế hệ mai sau.

Thời gian có thể làm những dấu chân trên đường hành quân năm ấy phai mờ. Nhưng những trang nhật ký còn lại vẫn nhắc chúng ta rằng đã từng có một chàng trai Hà Nội mang theo tuổi trẻ và lý tưởng của mình đi về phía chiến trường, để rồi mãi mãi nằm lại ở tuổi hai mươi.

Anh không trở về, nhưng câu chuyện của anh vẫn tiếp tục hành trình.

Và mỗi khi một người trẻ mở cuốn nhật ký ấy, mỗi khi một giáo viên kể lại câu chuyện ấy cho học sinh của mình, ngọn lửa từ một thời hoa lửa lại được thắp lên trong hiện tại.

Nguyễn Văn Thạc – mãi mãi tuổi hai mươi, mãi mãi một lý tưởng.

Tuổi trẻ của anh đã khép lại giữa những năm tháng chiến tranh, nhưng những giá trị anh để lại vẫn đang được tiếp nối bằng tri thức, lòng nhân ái, trách nhiệm và sự cống hiến của các thế hệ hôm nay.

Với chúng tôi, những người đang sống và làm việc trong hòa bình, viết tiếp câu chuyện của anh không phải là lặp lại những năm tháng đã qua, mà là sống sao cho xứng đáng với những gì thế hệ đi trước đã gửi lại: trân trọng hòa bình, yêu thương con người, tận tâm với công việc và không ngừng đóng góp cho quê hương, đất nước.

Bởi có những tuổi trẻ không bao giờ trở lại, nhưng lý tưởng sống đẹp mà họ để lại có thể soi sáng nhiều thế hệ.

Và có những con người đã đi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng vẫn mãi ở lại trong trái tim dân tộc.

Tư liệu tham khảo

1. Nguyễn Văn Thạc, Mãi mãi tuổi hai mươi, nhật ký do nhà văn Đặng Vương Hưng sưu tầm, giới thiệu.

Bài viết được xây dựng theo lối tự sự kết hợp suy ngẫm, dựa trên các thông tin tiểu sử và tư liệu về cuốn nhật ký. Các đoạn miêu tả tâm trạng, hình ảnh và liên hệ ở ngôi thứ nhất là phần diễn giải của người viết, không phải lời trích nguyên văn từ nhật ký.