"Lời hẹn chưa kịp trở về"

Những năm đầu thập niên 1960, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam ngày càng ác liệt, Sài Gòn trở thành nơi diễn ra nhiều hoạt động bí mật của lực lượng cách mạng. Trong những con hẻm nhỏ đông đúc ấy có một chàng thanh niên quê ở xã Điện Thắng, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam tên là Nguyễn Văn Trỗi.

Sinh ra trong một gia đình nghèo có nhiều anh chị em, từ nhỏ Trỗi đã quen với cuộc sống lam lũ. Lớn lên, anh vào Sài Gòn học nghề điện và làm thợ điện. Chính những tháng ngày chứng kiến cảnh đồng bào bị đàn áp đã thôi thúc anh tham gia lực lượng biệt động, nhận những nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Trong khoảng thời gian ấy, anh gặp cô gái trẻ Phan Thị Quyên. Hai người nên duyên vợ chồng trong một lễ cưới rất giản dị. Theo lời kể của bà Quyên trong nhiều cuộc giao lưu truyền thống sau này, vợ chồng bà chưa có được những tháng ngày hạnh phúc như bao người khác. Cưới nhau chưa lâu thì Nguyễn Văn Trỗi lại nhận nhiệm vụ mới.

Bà Quyên kể rằng trước mỗi lần đi làm nhiệm vụ, ông luôn mỉm cười rất bình thản. Ông không bao giờ nói mình sẽ làm gì, chỉ nhẹ nhàng dặn vợ:

"Nếu có ngày anh không về, em hãy sống thật tốt, đừng buồn nhiều."

Lúc ấy bà chỉ nghĩ đó là lời dặn dò của một người chồng thường xuyên xa nhà, hoàn toàn không ngờ đó lại là lời chia tay cuối cùng.

Tháng 5 năm 1964, tổ chức giao cho Nguyễn Văn Trỗi nhiệm vụ đặt mìn tại cầu Công Lý (nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi) nhằm ngăn đoàn xe chở Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Robert McNamara khi ông sang thăm miền Nam Việt Nam.

Suốt nhiều ngày liền, Nguyễn Văn Trỗi bí mật khảo sát địa hình, nghiên cứu từng vị trí đặt thuốc nổ. Anh cùng đồng đội phải hoạt động trong điều kiện hết sức nguy hiểm vì khu vực này được quân đội và cảnh sát canh gác nghiêm ngặt.

Rạng sáng ngày 9 tháng 5 năm 1964, trong lúc chuẩn bị thực hiện nhiệm vụ, anh bị phát hiện và bắt giữ.

Ngay sau khi bắt được Nguyễn Văn Trỗi, chính quyền Sài Gòn cùng cố vấn Mỹ liên tục tra khảo. Chúng dùng đủ mọi hình thức tra tấn nhằm buộc anh khai ra tổ chức và đồng đội.

Theo lời kể của bà Phan Thị Quyên, sau này khi được gặp những người từng chứng kiến thời gian anh bị giam giữ, bà biết rằng cơ thể chồng mình đầy những vết thương do bị đánh đập. Thế nhưng trong suốt những tháng bị giam, anh không khai báo bất cứ điều gì liên quan đến tổ chức cách mạng.

Biết Nguyễn Văn Trỗi là người trẻ tuổi, địch tìm mọi cách dụ dỗ. Chúng hứa sẽ tha chết nếu anh hợp tác. Nhưng đáp lại chỉ là sự im lặng và ánh mắt kiên nghị.

Ngày 15 tháng 10 năm 1964, chính quyền Sài Gòn đưa Nguyễn Văn Trỗi ra pháp trường.

Bà Phan Thị Quyên nhiều lần kể lại rằng bà không bao giờ quên buổi sáng định mệnh ấy. Khi biết chồng sắp bị xử bắn, bà chỉ mong được gặp anh một lần cuối nhưng không được chấp nhận.

Qua lời những người có mặt tại pháp trường kể lại, khi lính bịt mắt, Nguyễn Văn Trỗi đã gạt tấm khăn xuống và nói:

"Hãy để tôi nhìn mảnh đất thân yêu của tôi lần cuối."

Trước hàng chục họng súng đang chĩa vào mình, anh dõng dạc hô lớn:

"Hồ Chí Minh muôn năm! Việt Nam muôn năm!"

Tiếng hô ấy vang lên nhiều lần giữa pháp trường, khiến nhiều người có mặt lặng đi vì xúc động.

Sau loạt đạn, người thanh niên mới 24 tuổi ngã xuống, nhưng khí phách của anh thì còn sống mãi.

Nhiều năm sau ngày đất nước thống nhất, mỗi khi được mời giao lưu với đoàn viên, thanh niên, bà Phan Thị Quyên luôn mang theo bức ảnh cưới đã cũ của hai vợ chồng.

Bà kể rằng điều khiến bà đau lòng nhất không phải là sự chia ly, mà là Nguyễn Văn Trỗi chưa bao giờ được sống một cuộc đời bình yên như bao người đàn ông khác. Anh chưa kịp xây một ngôi nhà nhỏ, chưa kịp làm cha, chưa kịp thực hiện những ước mơ rất giản dị.

Nhưng bà chưa bao giờ hối tiếc vì đã trở thành vợ của Nguyễn Văn Trỗi.

Bà từng xúc động chia sẻ:

"Anh Trỗi ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng anh đã để lại cho đất nước một tấm gương sáng về lòng yêu nước. Tôi luôn tự hào vì được là người bạn đời của anh."

Ngày nay, tên tuổi Nguyễn Văn Trỗi được đặt cho nhiều con đường, trường học và công trình trên khắp cả nước. Mỗi lần nhắc đến anh, người ta không chỉ nhớ đến một người chiến sĩ biệt động dũng cảm mà còn nhớ đến một chàng trai bình dị, sống hết mình vì Tổ quốc và giữ trọn lời thề với cách mạng.

Câu chuyện tình yêu giữa Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên cũng trở thành biểu tượng đẹp của một thế hệ thanh niên sẵn sàng gác lại hạnh phúc riêng để cống hiến cho độc lập, tự do của dân tộc.