LỜI HÔ BẤT TỬ GIỮA TRẬN ĐỊA CHA LO

Tuổi thơ nghèo khó ở làng Ngũ Kiên

Nguyễn Viết Xuân sinh năm 1934 trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Ngũ Kiên, huyện Vĩnh Tường. Khi mới bảy tuổi, do hoàn cảnh gia đình rất khó khăn, ông phải rời nhà đi làm thuê, giúp việc trong nhiều năm.

Tuổi thơ thiếu thốn giúp Nguyễn Viết Xuân sớm hiểu được nỗi vất vả của những người lao động nghèo. Dù không có điều kiện học tập đầy đủ, ông vẫn nuôi dưỡng mong muốn được tham gia cách mạng, góp sức giành lại độc lập cho quê hương.

Năm 1952, khi vừa tròn 18 tuổi, Nguyễn Viết Xuân rời vùng bị kiểm soát, tìm đường sang vùng tự do và tình nguyện xin gia nhập quân đội. Tháng 11 năm ấy, ông chính thức nhập ngũ.

Ban đầu, người chiến sĩ trẻ được giao làm nhiệm vụ trinh sát. Nhờ sự nhanh nhẹn, trách nhiệm và tinh thần tích cực học tập, ông lần lượt trưởng thành qua các cương vị tiểu đội trưởng trinh sát, trung đội trưởng pháo cao xạ, chính trị viên phó rồi chính trị viên đại đội.

Trưởng thành trong Chiến dịch Điện Biên Phủ

Năm 1954, Nguyễn Viết Xuân cùng đơn vị tham gia phục vụ và chiến đấu trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Nhiệm vụ của đơn vị là bảo vệ đội hình bộ đội và các tuyến vận chuyển trước những đợt tiến công từ trên không.

Sau khi chiến dịch toàn thắng, một đồng đội gặp lại Nguyễn Viết Xuân tại trận địa đèo Lũng Lô. Trong ký ức của người đồng đội ấy, Nguyễn Viết Xuân đã trở nên rắn rỏi, chững chạc hơn nhiều sau những tháng ngày chiến đấu gian khổ.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, đơn vị của ông được điều về bảo vệ Hà Nội, rồi tiếp tục chuyển vào Quảng Bình trong đội hình Sư đoàn 325. Nguyễn Viết Xuân được lựa chọn đi học nghiệp vụ chính trị để trở thành người cán bộ vừa hiểu nhiệm vụ chiến đấu, vừa biết chăm lo đời sống và tinh thần của chiến sĩ.

Tháng 1 năm 1955, ông được kết nạp vào Đảng. Từ đó, Nguyễn Viết Xuân càng ý thức rõ trách nhiệm của một người đảng viên và cán bộ chỉ huy trong đơn vị.

Người chính trị viên gần gũi với chiến sĩ

Trước khi trở thành người anh hùng được cả nước biết đến, Nguyễn Viết Xuân được đồng đội nhớ đến như một chính trị viên giản dị, gần gũi và luôn quan tâm tới cấp dưới.

Khi những chiến sĩ mới được bổ sung về đơn vị, ông trực tiếp hỏi thăm từng người, bố trí nơi ăn ở và giúp họ nhanh chóng ổn định tư tưởng. Trong quá trình huấn luyện, ông thường xuyên xuống các khẩu đội để nắm tình hình, tìm hiểu điểm mạnh, điểm yếu và động viên từng chiến sĩ tiến bộ.

Ban ngày, ông cùng chiến sĩ luyện tập trên thao trường. Ban đêm, ông vẫn đến từng phòng hỏi thăm, kiểm tra việc học tập và sinh hoạt. Đồng đội kể rằng Nguyễn Viết Xuân thường là người đi ngủ cuối cùng trong đơn vị.

Ông còn tổ chức hoạt động thể thao, văn nghệ để tạo không khí vui vẻ, giúp những chiến sĩ trẻ vơi bớt nỗi nhớ nhà. Trong sinh hoạt hằng ngày, ông rất tiết kiệm, cần cù; đi qua thao trường thấy một cành củi khô, ông cũng nhặt đem về cho nhà bếp.

Chính lối sống giản dị và sự quan tâm chân thành ấy đã giúp Nguyễn Viết Xuân nhận được sự tin tưởng, kính trọng của cán bộ, chiến sĩ. Khi bước vào chiến đấu, lời nói của người chính trị viên có sức thuyết phục bởi ông luôn là người gương mẫu đi đầu.

Bảo vệ vùng trời Quảng Bình

Năm 1964, chiến tranh phá hoại bằng không quân bắt đầu mở rộng ra miền Bắc. Quảng Bình trở thành một trong những địa bàn tuyến đầu, nơi có nhiều tuyến đường, bến cảng và vị trí vận chuyển quan trọng dẫn vào chiến trường miền Nam.

Tiểu đoàn 14 của Nguyễn Viết Xuân được giao bảo vệ sân bay Đồng Hới, cảng sông Gianh và các tuyến giao thông trên địa bàn. Đây là đơn vị có truyền thống chiến đấu từ thời Điện Biên Phủ và có nhiều cán bộ giàu kinh nghiệm.

Ngày 5 tháng 8 năm 1964, đơn vị tham gia chiến đấu và góp phần bắn rơi máy bay trong trận đánh đầu tiên chống chiến tranh phá hoại miền Bắc. Chiến công ấy tạo khí thế rất lớn cho cán bộ, chiến sĩ.

Đầu tháng 11 năm 1964, đơn vị nhận nhiệm vụ cơ động tới khu vực Cha Lo ở phía tây Quảng Bình. Đây là nơi có những tuyến đường chi viện quan trọng, vì vậy thường xuyên đứng trước nguy cơ bị đánh phá.

Trước nhiệm vụ mới, Chính trị viên Nguyễn Viết Xuân tổ chức sinh hoạt, động viên toàn đơn vị giữ vững quyết tâm. Ông nhắc chiến sĩ phải bình tĩnh, đoàn kết, tin tưởng vào vũ khí và khả năng chiến đấu của mình, không được dao động trước những phương tiện hiện đại của đối phương.

Trận chiến ngày 18 tháng 11 năm 1964

Ngày 18 tháng 11 năm 1964, nhiều tốp máy bay tiến vào đánh phá khu vực Cha Lo. Ngay trong đợt đầu, ba chiếc F-100 bất ngờ lao về phía trận địa của Đại đội 3.

Các khẩu đội pháo cao xạ lập tức vào vị trí. Sau những loạt đạn đầu tiên, một máy bay bị bắn trúng. Những máy bay còn lại nhanh chóng đổi hướng và tập trung đánh phá vị trí của Khẩu đội 3.

Trước sức ép của trận đánh, một số vị trí bị đất đá vùi lấp, nhiều chiến sĩ gặp khó khăn trong việc tiếp tục chiến đấu. Nguyễn Viết Xuân rời sở chỉ huy, đi xuống các khẩu đội để kiểm tra, khôi phục đội hình và động viên bộ đội.

Giữa lúc tình hình căng thẳng nhất, tiếng người chính trị viên vang lên trên trận địa:

“Nhằm thẳng quân thù, bắn!”

Lời hô ngắn gọn nhưng dứt khoát đã tiếp thêm tinh thần cho những chiến sĩ đang bám pháo. Họ nhanh chóng trở lại vị trí, tiếp tục chiến đấu và bắn rơi thêm một máy bay.

Khi thấy Khẩu đội 3 giữ vững được trận địa, Nguyễn Viết Xuân không giấu được niềm vui. Ông trực tiếp biểu dương tinh thần dũng cảm của các chiến sĩ rồi tiếp tục đi tới những khẩu đội khác để kiểm tra tình hình.

Ông khẳng định với đồng đội rằng máy bay hiện đại không phải là điều không thể đánh bại. Điều quan trọng là người chiến sĩ phải giữ được sự bình tĩnh, đoàn kết và ý chí chiến đấu.

Giữ vững trách nhiệm đến phút cuối

Sau một đợt tiến công, máy bay tiếp tục quay lại đánh phá trận địa. Nguyễn Viết Xuân bị thương rất nặng nhưng vẫn không muốn tin ấy làm ảnh hưởng đến tinh thần của chiến sĩ.

Ông yêu cầu đồng đội giữ kín tình trạng của mình và tiếp tục theo dõi diễn biến trận chiến. Khi biết một khẩu đội lập công, ông kịp thời biểu dương; khi thấy vị trí nào gặp khó khăn, ông vẫn đưa ra chỉ dẫn để đơn vị duy trì sức chiến đấu.

Nhận thấy mình khó có thể tiếp tục chỉ huy, Nguyễn Viết Xuân bình tĩnh chỉ định người thay thế. Ông bàn giao công việc của đơn vị, yêu cầu chăm sóc những đồng đội bị thương và căn dặn các cán bộ tiếp tục thực hiện nghị quyết của chi bộ.

Ngay trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, ông vẫn quan tâm tới công tác phát triển Đảng, Đoàn, việc biểu dương chiến sĩ lập công và sự đoàn kết trong đơn vị. Sau khi hoàn thành việc bàn giao, Nguyễn Viết Xuân hy sinh ngày 18 tháng 11 năm 1964.

Lời hô đi cùng năm tháng

Sự hy sinh của Nguyễn Viết Xuân để lại niềm tiếc thương sâu sắc trong đơn vị. Tiểu đoàn 14 sau đó được mang tên Nguyễn Viết Xuân, nhằm ghi nhớ người chính trị viên đã sống gần gũi với chiến sĩ và kiên cường trong chiến đấu.

Ngày 1 tháng 1 năm 1967, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Lời hô của ông trở thành khẩu hiệu tiến công trên nhiều trận địa phòng không trong những năm tiếp theo, cổ vũ cán bộ, chiến sĩ quyết tâm bảo vệ bầu trời miền Bắc.

Hình ảnh Nguyễn Viết Xuân còn đi vào thơ ca và âm nhạc. Năm 1967, từ cảm hứng về người anh hùng, nhà thơ Xuân Sách và nhạc sĩ Huy Du đã góp phần tạo nên tác phẩm “Cùng anh tiến quân trên đường dài”. Nhiều trường học, đường phố và công trình trên cả nước cũng được đặt theo tên Nguyễn Viết Xuân.

Tại quê hương Vĩnh Tường, tượng đài tưởng niệm Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Viết Xuân được xây dựng để nhân dân và thế hệ trẻ tới dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời của ông. Công trình được khởi công năm 2015 và hoàn thành năm 2020.