LỜI THỀ BÊN BẾN NƯỚC EA YÔNG
Chiều xuống trên đại ngàn Tây Nguyên. Ánh mặt trời cuối ngày nhuộm đỏ những mái nhà dài, những rẫy lúa và con đường đất dẫn về bến nước Ea Yông. Bên ánh lửa bập bùng, tù trưởng Ama Jhao lặng lẽ nhìn những người dân trong buôn đang tụ họp. Gương mặt ai cũng hiện rõ sự lo lắng.
Ama Jhao tên thật là Y Yên Ayũn, sinh năm 1840 trong một gia đình Êđê có uy tín. Từ khi còn trẻ, ông đã nổi tiếng khỏe mạnh, gan dạ và có tài săn voi. Sau khi kết duyên với H’Pang Niê Blô, con gái tù trưởng Ama Phi, ông về sống tại buôn Ea Yông. Khi Ama Phi qua đời, dân làng tin tưởng bầu ông làm tù trưởng.
Những năm cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp từng bước tiến vào Đắk Lắk. Chúng bắt dân làng phải rời bỏ đất đai để mở đường nối Buôn Ma Thuột với vùng duyên hải, cưỡng ép người dân đi phu, cướp lương thực và tìm cách kiểm soát các buôn làng. Những khu rừng từng nuôi sống bao thế hệ đứng trước nguy cơ rơi vào tay quân xâm lược.
Một già làng đau đớn nói:
– Nếu phải rời bến nước này, con cháu chúng ta sẽ sống ở đâu?
Ama Jhao đứng dậy, bàn tay nắm chặt cán lao:
– Đất này có dấu chân tổ tiên. Bến nước này nuôi sống dân làng. Chúng ta không thể cúi đầu giao buôn làng cho kẻ lạ!
Lời nói của ông vang lên giữa tiếng chiêng trầm hùng. Mọi người cùng đứng dậy, quyết tâm bảo vệ quê hương.
Ama Jhao bí mật liên kết các tù trưởng, già làng và thanh niên trong vùng. Người rèn giáo mác, người làm nỏ, người chuẩn bị lương thực. Những con đường xuyên rừng được theo dõi cẩn thận. Khi quân Pháp tiến đến, nghĩa quân bất ngờ xuất hiện từ những cánh rừng già, đánh nhanh rồi rút vào đại ngàn.
Năm 1890, biết một toán lính Pháp đang từ Củng Sơn tiến về Buôn Ma Thuột, Ama Jhao tổ chức phục kích tại khu vực Ea Yông. Ông căn dặn nghĩa quân phải kiên nhẫn chờ đến khi quân địch lọt hẳn vào trận địa.
Khi đoàn quân tiến vào con đường hẹp, tiếng tù và bỗng vang lên. Từ hai bên sườn núi, tên và lao liên tiếp phóng xuống. Nghĩa quân đồng loạt xông ra, khiến đội hình địch rối loạn. Không quen địa hình rừng núi, quân Pháp buộc phải tháo chạy.
Sau thất bại ấy, thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ Ama Jhao. Chúng hứa ban tiền bạc và quyền lực nếu ông chịu quy phục. Nhưng người tù trưởng Êđê kiên quyết từ chối:
– Ta có thể mất nhà, mất của cải, nhưng không thể bán đất của tổ tiên!
Năm 1901, Ama Jhao còn dẫn các tù trưởng và già làng xuống Phú Yên phản đối chính quyền thực dân tự ý mở đường, cướp đất và xâm phạm quyền sống của đồng bào Êđê. Khi những yêu cầu chính đáng không được chấp nhận, ông tiếp tục lãnh đạo nhân dân chiến đấu.
Năm 1905, Ama Jhao bị quân Pháp bắt. Trong nhà lao Buôn Ma Thuột, dù bị tra khảo, ông vẫn không chịu khuất phục. Ông đã mất trong ngục, mang theo lời thề bảo vệ buôn làng đến hơi thở cuối cùng.
Ama Jhao đã trở về với đất mẹ Tây Nguyên, nhưng tiếng chiêng của cuộc khởi nghĩa vẫn vang vọng giữa đại ngàn. Cuộc đời ông trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, khí phách bất khuất và khát vọng tự do của đồng bào Êđê. Tên ông hôm nay không chỉ được đặt cho những con đường, mà còn được khắc sâu trong ký ức của bao thế hệ như một lời nhắc nhở: đất đai của tổ tiên phải được gìn giữ bằng lòng đoàn kết, sự dũng cảm và tình yêu quê hương.
