LƯƠNG VĂN CAN: HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG ĐÔNG KINH NGHĨA THỤC VÀ NGƯỜI THẦY YÊU NƯỚC
Tiểu sử và quê hương
Lương Văn Can (1854 – 1927), tự Ôn Như, hiệu Sơn Cửu, sinh tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội). Ông đỗ Cử nhân năm 1874 nhưng từ chối ra làm quan, ở lại Hà Nội mở trường dạy học và tham gia các hoạt động xã hội. Ông là một nhà giáo giàu nhiệt huyết, nhà canh tân thương nghiệp tiến bộ, người đứng đầu sáng lập và là Hiệu trưởng của ngôi trường lịch sử Đông Kinh Nghĩa Thục.
Bước vào con đường đấu tranh / Bối cảnh lịch sử
Đầu thế kỷ XX, hưởng ứng tư tưởng canh tân của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, các sĩ phu yêu nước tại Hà Nội nhận thấy cần phải có một ngôi trường mới để truyền bá tri thức tiến bộ, nâng cao dân trí cho quần chúng nhân dân. Tháng 3/1907, Lương Văn Can cùng Nguyễn Quyền và các đồng đạo đã thành lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục tại số 4 hàng Đào, Hà Nội.
Quá trình hoạt động và những chiến công nổi bật
Với vai trò Hiệu trưởng, Lương Văn Can đã biến Đông Kinh Nghĩa Thục thành trung tâm văn hóa - yêu nước lớn nhất Bắc Kỳ. Trường dạy hoàn toàn miễn phí các môn khoa học, lịch sử, chữ Quốc ngữ, bài trừ hủ tục, xuất bản sách báo cổ vũ tinh thần dân tộc. Ngoài ra, ông còn đứng ra thành lập các hội thương nghiệp (Hạp thương) nhằm phát triển kinh tế tự cường, khuyến khích người Việt dùng hàng Việt, tạo nguồn tài chính hỗ trợ phong trào Đông Du.
Tháng 11/1907, trước sự phát triển mạnh mẽ của trường, thực dân Pháp ra lệnh đóng cửa Đông Kinh Nghĩa Thục. Năm 1914, Pháp lấy cớ vụ ném bom khách sạn Hanoi Hotel để bắt giam Lương Văn Can và đày ông sang Phnom Penh (Campuchia). Dù sống xa quê hương, ông vẫn mở lớp dạy học và viết sách. Năm 1921, ông được trở về Hà Nội, tiếp tục soạn sách giáo khoa và dạy học cho đến khi mất năm 1927.
Ý nghĩa lịch sử và bài học cho thế hệ trẻ
Lương Văn Can là người thầy vĩ đại của phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX. Tư tưởng 'Khai dân trí' thông qua giáo dục hiện đại và tư tưởng kinh doanh chân chính, khuyến khích doanh nhân yêu nước của ông đã đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển giáo dục và kinh tế Việt Nam.
