LƯƠNG VĂN CAN – NGƯỜI THẮP NGỌN LỬA KHAI DÂN TRÍ

Lương Văn Can (1854–1927) là một nhà giáo dục và chí sĩ yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX, một trong những người sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục. Quê ông ở làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, nay thuộc Hà Nội.

Sinh ra trong thời kỳ đất nước chịu ách đô hộ, Lương Văn Can sớm nhận thấy rằng chỉ dựa vào con đường học hành và thi cử theo lối cũ thì khó có thể đưa đất nước thoát khỏi tình trạng lạc hậu. Ông không chọn con đường quan trường mà mở trường dạy học tại Hà Nội, đồng thời giao lưu với nhiều sĩ phu yêu nước đương thời.

Năm 1907, từ chính ngôi nhà của mình tại số 4 phố Hàng Đào, Lương Văn Can cùng các sĩ phu tiến bộ thành lập Đông Kinh Nghĩa Thục. Ông được tín nhiệm giữ vai trò Thục trưởng. Trường không thu học phí, hướng tới việc truyền bá kiến thức mới và mở mang dân trí.

Điều đặc biệt là Đông Kinh Nghĩa Thục không chỉ dạy những kiến thức theo lối học truyền thống. Học sinh được tiếp cận với chữ Quốc ngữ, chữ Hán, chữ Pháp cùng các kiến thức về lịch sử, địa lý, khoa học và những vấn đề xã hội. Nhà trường còn tổ chức diễn thuyết, biên soạn và phổ biến tài liệu, cổ động tinh thần tự lực và chấn hưng kinh tế.

Lương Văn Can cũng trực tiếp tham gia biên soạn tài liệu. Ông cùng các đồng chí đóng góp vào việc xây dựng sách giáo khoa và tài liệu tuyên truyền, với mong muốn đưa tri thức đến gần hơn với người dân. Tinh thần ấy gắn với tư tưởng “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” của phong trào Duy Tân.

Chỉ trong một thời gian ngắn, ảnh hưởng của Đông Kinh Nghĩa Thục lan rộng. Số người theo học tăng nhanh, các hoạt động diễn thuyết và phổ biến tài liệu thu hút sự quan tâm của xã hội. Chính quyền thực dân lo ngại trước ảnh hưởng của phong trào nên trường bị đóng cửa vào cuối năm 1907, sau khoảng chín tháng hoạt động.

Nhưng việc ngôi trường đóng cửa không có nghĩa là con đường mà Lương Văn Can lựa chọn kết thúc.

Năm 1914, ông bị bắt và bị kết án 10 năm biệt xứ, phải lưu đày sang Nam Vang. Sau hơn bảy năm, ông được trở về Hà Nội vào năm 1921. Trở về, ông tiếp tục mở trường Ôn Như, dạy học và biên soạn sách.

Ngay cả khi tuổi đã cao, ông vẫn không từ bỏ việc truyền bá tri thức. Những năm cuối đời, Lương Văn Can tiếp tục dành tâm sức cho giáo dục và sự nghiệp canh tân đất nước. Ông qua đời ngày 12/6/1927.

Lương Văn Can không phải người cầm súng ra trận.

Ông cũng không để lại một chiến thắng quân sự vang dội.

Vũ khí mà ông lựa chọn là trường học, sách vở và tri thức.

Ông hiểu rằng muốn một dân tộc mạnh lên, trước hết phải giúp người dân biết học, biết suy nghĩ và biết nhìn xa hơn những giới hạn của thời đại.

Đông Kinh Nghĩa Thục chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Nhưng ngọn lửa mà những người như Lương Văn Can thắp lên thì không dễ bị dập tắt.

Bởi một ngôi trường có thể đóng cửa, một người thầy có thể ra đi, nhưng những điều đã được gieo vào tâm trí của một thế hệ có thể tiếp tục sống qua nhiều thế hệ khác.

Lương Văn Can – một người thầy đã dành cả cuộc đời để gieo chữ, gieo lòng tự trọng và gieo khát vọng canh tân vào một đất nước đang khát khao đổi thay.

Có những người không đứng giữa chiến trường, nhưng vẫn đi vào lịch sử bằng một cách rất riêng: họ cầm viên phấn thay cho vũ khí, mở một lớp học thay cho một trận chiến, và dùng tri thức để thắp lên hy vọng cho tương lai.