LƯƠNG VĂN CAN Người thầy già chèo lái con thuyền Đông Kinh nghĩa thục

Lương Văn Can sinh năm 1854 tại làng Nhị Khê – vùng đất học nổi tiếng ven kinh thành Thăng Long. Xuất thân trong gia đình khoa bảng, từ nhỏ ông đã sớm nổi tiếng thông minh, hiếu học. Mười bảy tuổi thi Hương vào Tam trường, hai mươi tuổi đỗ cử nhân, nhưng con đường khoa cử của ông dừng lại ở đó.

Triều đình mời ra làm giáo thụ, rồi thực dân Pháp mời tham gia Hội đồng thành phố Hà Nội, ông đều từ chối. Lương Văn Can chọn con đường lặng lẽ mà bền bỉ: ở nhà dạy học, nuôi chí lớn.

Ngôi nhà số 4 Hàng Đào của ông không chỉ là trường học mà dần trở thành một trung tâm tụ hội của trí thức yêu nước. Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Quyền, Dương Bá Trạc… thường xuyên lui tới, cùng đọc tân thư, bàn chuyện cải cách, cứu nước.

Khi Đông Kinh nghĩa thục ra đời năm 1907, ở tuổi 53 – cao tuổi nhất trong số các nhà sáng lập – Lương Văn Can được bầu làm Thục trưởng, phụ trách Ban Tu thư. Ông chính là linh hồn tinh thần của nhà trường: điềm đạm, khoan hòa nhưng kiên định mục tiêu khai dân trí, chấn dân khí.

Sau khi trường bị đóng cửa, ông nhiều lần bị bắt xét hỏi. Trước mật thám, ông chỉ ôn tồn nói:

“Chúng tôi mở trường để khai hóa dân trí, chính phủ đã cho phép.”

Không tìm được chứng cứ, thực dân Pháp buộc phải thả, song vẫn âm thầm giám sát. Đến năm 1913, lấy cớ vụ ném bom khách sạn “Con gà vàng”, chúng kết án ông 10 năm biệt xứ, đày sang Phnom Pênh.

Chín năm lưu đày, năm 1924 ông mới được trở về. Tuổi cao, sức yếu, nhưng ông vẫn dồn tâm lực viết sách, dịch kinh điển Nho học, giữ mối liên hệ với các nhà cách mạng. Sáng ngày 13/5/1927, Lương Văn Can qua đời đột ngột, khép lại cuộc đời một bậc thầy không cầm gươm nhưng dựng nên cả một thế hệ thức tỉnh.