Lý Thường Kiệt-DẤU SON CỦA MỘT ĐỜI VÌ NON SÔNG ĐẠI VIỆT

Lịch sử dân tộc giống như một dòng sông dài, chảy qua biết bao thăng trầm của thời gian. Trên dòng chảy ấy, có những con người chỉ xuất hiện một lần nhưng tên tuổi của họ lại trở thành những dấu son không thể phai mờ. Lý Thường Kiệt là một con người như thế. Nhắc đến ổng, người ta không chỉ nhớ đến một vị tướng tài ba của triều Lý, mà còn nhớ đến một con người đã dành gần trọn cuộc đời cho triều đình và vận mệnh của Đại Việt.

Lý Thường Kiệt sinh năm 1019, mất năm 1105, tên thật là Ngô Tuấn, tự là Thường Kiệt. Ông vốn mang họ Ngô, sau được ban quốc tính họ Lý nên hậu thế thường gọi ông là Lý Thường Kiệt. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông quê ở làng An Xá, huyện Quảng Đức, sau cùng gia đình chuyển đến sinh sống tại phường Thái Hòa, thành Thăng Long. Ông là con của Sùng Tiết tướng Ngô An Ngữ, một võ quan triều Lý, trong một gia đình có truyền thống học hành và làm quan. Từ nhỏ, Ngô Tuấn đã được biết đến là người thông minh, chăm học, ham đọc sách binh thư và chú trọng rèn luyện võ nghệ. Chính sự kết hợp giữa việc học văn, luyện võ và tìm hiểu binh pháp đã góp phần tạo nên một Lý Thường Kiệt có cả trí tuệ lẫn bản lĩnh khi trưởng thành.

Con đường làm quan của ông gắn liền với ba đời vua Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông. Trải qua nhiều chức vụ khác nhau, ông từng bước khẳng định tài năng và được triều đình giao phó những trọng trách quan trọng. Không chỉ là một vị tướng giỏi trên chiến trường, Lý Thường Kiệt còn tham gia vào công việc chính trị, quản lí địa phương và đối ngoại. Năm 1069, dưới thời vua Lý Thánh Tông, ông tham gia cuộc chinh phạt Chiêm Thành. Sau những đóng góp đó, uy tín của ông ngày càng lớn và ông trở thành một trong những nhân vật có vai trò quan trọng nhất trong triều đình nhà Lý.

Nhưng nếu cuộc đời Lý Thường Kiệt chỉ dừng lại ở những chức vụ trong triều đình, có lẽ lịch sử đã không dành cho ông một vị trí đặc biệt đến vậy. Dấu ấn lớn nhất của ông được tạo nên trong cuộc kháng chiến chống quân Tống 1075–1077. Khi nhận thấy nhà Tống đang chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho một cuộc xâm lược Đại Việt, Lý Thường Kiệt đã lựa chọn một cách ứng phó đầy chủ động. Năm 1075, ông thực hiện kế sách thường được biết đến với tên gọi “tiên phát chế nhân”, đưa quân tiến công vào các căn cứ quan trọng của nhà Tống tại Khâm Châu, Liêm Châu và Ung Châu, nhằm phá thế chuẩn bị của đối phương. Sau khi đạt được mục tiêu, quân Đại Việt chủ động rút về nước để chuẩn bị cho cuộc phòng thủ. Cách đánh ấy cho thấy Lý Thường Kiệt không chờ nguy hiểm tìm đến mà chủ động tạo thế có lợi cho mình.

Tuy nhiên, chiến thắng thực sự của một vị tướng không chỉ nằm ở khả năng tiến công mà còn ở cách bảo vệ đất nước trước một đối thủ mạnh. Cuối năm 1076, quân Tống tiến vào Đại Việt. Trước tình thế ấy, Lý Thường Kiệt đã cho xây dựng và tổ chức lực lượng phòng thủ tại phòng tuyến sông Như Nguyệt, nay thuộc khu vực sông Cầu ở miền Bắc Việt Nam. Ông tận dụng địa hình tự nhiên, bố trí lực lượng hợp lí và tổ chức nhiều hoạt động nhằm ngăn bước tiến của quân Tống. Những nỗ lực vượt sông của quân địch liên tiếp gặp phải sự chống trả quyết liệt. Đến năm 1077, khi quân Tống ngày càng gặp khó khăn, quân Đại Việt tổ chức phản công, khiến đối phương chịu tổn thất và cuối cùng phải rút quân. Cuộc kháng chiến kết thúc, nền độc lập và tự chủ của Đại Việt được giữ vững.

Gắn với cuộc chiến trên phòng tuyến Như Nguyệt còn là câu chuyện về bài thơ “Nam quốc sơn hà” – tác phẩm thường được truyền thống gắn với Lý Thường Kiệt và được xem là biểu tượng sớm của ý thức chủ quyền dân tộc. Tuy nhiên, vấn đề xác định chính xác tác giả bài thơ vẫn còn những cách lý giải khác nhau trong nghiên cứu lịch sử. Dù vậy, tinh thần mà bài thơ thể hiện vẫn có ý nghĩa đặc biệt: khẳng định Đại Việt là một quốc gia có chủ quyền và ý chí bảo vệ non sông trước ngoại xâm. Chính trong hoàn cảnh chiến đấu căng thẳng, tinh thần ấy trở thành nguồn động viên mạnh mẽ đối với quân dân Đại Việt.

Sau cuộc kháng chiến chống Tống, Lý Thường Kiệt vẫn tiếp tục đảm nhận những trọng trách quan trọng. Ông từng được giao trấn trị Thanh Hóa trong nhiều năm, từ 1082 đến 1101, trước khi trở lại triều đình. Điều đó cho thấy vai trò của ông không chỉ gắn với một trận chiến hay một thời điểm lịch sử mà kéo dài qua nhiều năm tháng, từ quân sự đến quản lí đất nước. Đến năm 1105, Lý Thường Kiệt qua đời, khép lại cuộc đời kéo dài hơn tám thập kỉ với phần lớn thời gian gắn bó cùng triều Lý.

Nhìn lại cuộc đời Lý Thường Kiệt, điều khiến em ấn tượng nhất không chỉ là những chiến thắng ông đạt được, mà còn là tư duy và bản lĩnh của một con người đứng trước vận mệnh đất nước. Ông biết khi nào cần tiến công, khi nào cần phòng thủ; biết sử dụng sức mạnh quân sự nhưng đồng thời cũng coi trọng việc tạo thế, giữ thế và củng cố lòng người. Từ Ngô Tuấn của năm 1019 đến Lý Thường Kiệt của những năm tháng chiến trận, cuộc đời ông giống như một hành trình mà ở đó tài năng cá nhân đã hòa vào dòng chảy lớn của lịch sử dân tộc.

Hơn chín thế kỉ đã đi qua kể từ ngày vị danh tướng ấy rời khỏi cõi đời. Thành quách có thể đổi thay, những chiến địa xưa có thể chỉ còn dấu tích, nhưng tên tuổi Lý Thường Kiệt vẫn hiện diện trong sách sử và trong ký ức của người Việt. Có lẽ, giá trị lớn nhất mà ông để lại không chỉ nằm ở một chiến thắng trên dòng Như Nguyệt, mà còn ở bài học về lòng yêu nước, sự chủ động, trí tuệ và trách nhiệm trước vận mệnh non sông. Lịch sử đã khép lại một đời người, nhưng những gì Lý Thường Kiệt để lại vẫn tiếp tục được kể lại cho những thế hệ sau.

Và có lẽ đó chính là cách một con người vượt qua giới hạn của thời gian: khi cuộc đời đã kết thúc, nhưng tên tuổi, tư tưởng và những dấu ấn họ để lại vẫn tiếp tục sống cùng non sông.