Mạc Cửu (Mạc Kính Cửu) là một nhân vật lịch sử gắn bó đặc biệt với quá trình khai phá và hình thành vùng đất Hà Tiên – Kiên Giang.

Lịch sử vùng đất Kiên Giang không chỉ được tạo nên bởi những cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, mà còn bắt đầu từ quá trình khai phá, mở đất và hình thành cộng đồng cư dân.

Trong câu chuyện ấy, Mạc Cửu là một nhân vật đặc biệt.

Khoảng cuối thế kỷ XVII, vùng đất Hà Tiên khi ấy còn là khu vực ven biển xa xôi, có vị trí quan trọng trong mạng lưới giao thương ở vùng vịnh Thái Lan.

Năm 1671, Mạc Cửu cùng gia đình, binh sĩ và một số sĩ phu rời Phúc Kiến, vượt biển về phương Nam. Sau khi đến vùng đất thuộc ảnh hưởng của Chân Lạp, ông tiếp tục gây dựng cơ nghiệp và tổ chức khai phá vùng đất ven biển.

Đến khoảng năm 1680, Mạc Cửu đã cho lập các khu dân cư tại nhiều địa điểm như Vũng Thơm, Trủng Kè, Cần Vọt, Rạch Giá, Hà Tiên và Cà Mau.

Những nơi này từng bước phát triển thành các điểm dân cư và thương mại quan trọng.

Đặc biệt, Hà Tiên dần trở thành một thương cảng sầm uất, thu hút cư dân và thương nhân từ nhiều vùng đến giao thương.

Năm 1708, Mạc Cửu thần phục chúa Nguyễn và được chúa Nguyễn Phúc Chu phong làm Tổng binh trấn Hà Tiên. Từ đây, vùng đất Hà Tiên ngày càng gắn bó chặt chẽ hơn với quá trình mở rộng và xác lập chủ quyền của các chúa Nguyễn ở phía Nam.

Dòng họ Mạc tiếp tục có vai trò quan trọng trong việc xây dựng Hà Tiên.

Con trai Mạc Cửu là Mạc Thiên Tích sau này tiếp tục phát triển Hà Tiên thành một trung tâm kinh tế, văn hóa nổi tiếng ở vùng Nam Bộ.

Nhìn lại lịch sử, công lao của Mạc Cửu không chỉ nằm ở việc khai phá đất đai.

Ông đã góp phần hình thành một cộng đồng cư dân đa dạng, tạo dựng hoạt động thương mại và đặt nền móng cho sự phát triển lâu dài của Hà Tiên.

Ngày nay, khi đứng trên vùng đất Hà Tiên, nhìn những con đường, phố xá và cảnh quan đô thị ven biển, ít ai có thể hình dung nơi đây từng là vùng đất xa xôi của nhiều thế kỷ trước.

Nhưng những dấu tích của dòng họ Mạc vẫn còn hiện diện.

Lăng Mạc Cửu và khu di tích dòng họ Mạc trở thành những địa chỉ quan trọng để thế hệ hôm nay tìm hiểu về lịch sử hình thành vùng đất Hà Tiên – Kiên Giang.

Câu chuyện Mạc Cửu vì vậy không chỉ là câu chuyện của một cá nhân.

Đó là câu chuyện về quá trình mở đất, lập làng, giao thương và hình thành một vùng đất có vị trí quan trọng ở cực Tây Nam của Tổ quốc.

Nguồn của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước cũng xác nhận Hà Tiên xưa được khai phá bởi cha con nhà Mạc và là một phần quan trọng trong lịch sử hình thành vùng đất Kiên Giang.