Mạc Đăng Dung — Từ Đô Vật Đất Cổ Trai Đến Bậc Khai Sáng Triều Mạc

Trong tiến trình lịch sử phong kiến Việt Nam, Mạc Đăng Dung (1483 – 1541) là một nhân vật lịch sử đặc biệt, đầy góc cạnh và từng chịu nhiều định kiến khắt khe của sử học phong kiến cũ. Tuy nhiên, nhìn nhận dưới góc độ lịch sử khách quan, ông là một nhà quân sự tài ba, một chính trị gia bản lĩnh — người đã sáng lập nên triều đại nhà Mạc, góp phần mở ra một giai đoạn phát triển mới về kinh tế, văn hóa và xã hội cho đất nước ở thế kỷ XVI.

Mạc Đăng Dung sinh ra tại làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương (nay thuộc huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng). Xuất thân từ một gia đình nghèo làm nghề chài lưới, ông sở hữu sức khỏe phi thường và võ nghệ tinh thông. Nhờ trúng tuyển kỳ thi tuyển võ sĩ dưới thời vua Lê, ông được nhận vào đội túc vệ rồi từng bước thăng tiến nhờ tài năng quân sự xuất chúng.

Đầu thế kỷ XVI, nhà Lê sơ rơi vào khủng hoảng trầm trọng các vua yếu kém, triều đình tranh giành quyền lực, tranh chấp phe phái bùng nổ khắp nơi khiến đời sống nhân dân cực kỳ khổ cực. Trong bối cảnh xáo trộn đó, Mạc Đăng Dung nổi lên như một vị tướng kiệt xuất, liên tiếp dẹp yên các cuộc phản loạn, củng cố lại trật tự và dần thâu tóm quyền lực triều chính.

Năm 1527, trước sự suy tàn không thể cứu vãn của nhà Lê, Mạc Đăng Dung đã ép vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi, lập ra triều đại nhà Mạc, lấy niên hiệu là Minh Đức. Việc "phế Lê dựng Mạc" của ông không dựa vào sự can thiệp của nước ngoài mà là một cuộc chuyển giao quyền lực cần thiết để chấm dứt tình trạng nội loạn, ổn định lại xã hội Đại Việt thời bấy giờ.

Sau khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung đã thực hiện nhiều chính sách cải cách tiến bộ. Ông chú trọng phát triển kinh tế, khuyến khích thương nghiệp, thủ công nghiệp và mở cửa giao thương hàng hải. Đời sống nhân dân thời kỳ đầu nhà Mạc được cải thiện rõ rệt, cảnh "đêm ngủ không cần đóng cửa, đường rơi không ai nhặt" được sử sách ghi nhận. Về giáo dục, triều Mạc tiếp tục duy trì các kỳ thi khoa cử để tuyển chọn hiền tài, đào tạo nên nhiều danh sĩ kiệt xuất như Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Năm 1541, trước nguy cơ xâm lược từ nhà Minh ở phương Bắc và áp lực từ lực lượng Nam Triều (Lê - Trịnh), Mạc Đăng Dung đã chấp nhận chấp hành một nghi thức hàng phục mang tính ngoại giao chịu nhiều nhẫn nhịn tại Ải Nam Quan để tránh cho đất nước một cuộc chiến tranh tàn phá. Đây là một quyết định lịch sử đầy trăn trở nhằm bảo toàn lực lượng và giữ vững hòa bình cho dân tộc.