Mạc Đĩnh Chi – Từ cậu bé nghèo đến Lưỡng quốc Trạng nguyên

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Mạc Đĩnh Chi là một tấm gương nổi bật về tài năng, nghị lực và lòng tự trọng. Ông sống vào thời Trần, quê ở vùng Lũng Động, huyện Chí Linh, Hải Dương. Thuở nhỏ, gia đình nghèo, nhưng Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng thông minh và đặc biệt ham học. Những câu chuyện về tuổi thơ của ông, như học nhờ, học tranh thủ trong lúc làm việc, đã trở thành những giai thoại đẹp về tinh thần hiếu học.

Năm 1304, dưới triều vua Trần Anh Tông, triều đình mở khoa thi Thái học sinh. Mạc Đĩnh Chi tham dự và đỗ Trạng nguyên, đứng đầu những người đỗ đạt trong khoa thi ấy. Khi vào yết kiến nhà vua, theo sử liệu và các tư liệu về ông, vua Trần Anh Tông có phần không hài lòng về ngoại hình của Mạc Đĩnh Chi. Trước tình huống đó, ông đã làm bài “Ngọc tỉnh liên phú” (Hoa sen trong giếng ngọc) để thể hiện tài năng và phẩm chất của mình. Bài phú khiến nhà vua khâm phục và công nhận tài năng của ông.

Đỗ Trạng nguyên không phải là điểm kết thúc con đường học tập của Mạc Đĩnh Chi. Ông tiếp tục ra làm quan và được trọng dụng dưới ba triều vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông và Trần Hiến Tông. Ông từng giữ chức Tả bộc xạ, một chức vụ quan trọng trong triều đình. Không chỉ giỏi văn chương, ông còn nổi tiếng về tài ứng đối và ngoại giao.

Đặc biệt, Mạc Đĩnh Chi hai lần được cử đi sứ nhà Nguyên, vào các năm 1308 và 1322. Trong những chuyến đi ấy, tài năng và sự nhanh trí của ông khiến người phương Bắc phải kính phục. Sử liệu còn ghi lại nhiều câu chuyện về khả năng ứng đối của Mạc Đĩnh Chi. Những câu chuyện ấy cho thấy ông luôn giữ được sự bình tĩnh, thông minh và lòng tự trọng khi thực hiện nhiệm vụ của đất nước.

Từ những chuyến đi sứ, danh tiếng của Mạc Đĩnh Chi ngày càng được biết đến. Người đời sau thường gọi ông là “Lưỡng quốc Trạng nguyên”, một danh hiệu thể hiện sự kính trọng đối với tài học và tài ngoại giao của ông. Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây là danh xưng được hậu thế sử dụng, không nên hiểu theo nghĩa ông chính thức đỗ Trạng nguyên trong một kỳ thi của nhà Nguyên.

Điều đáng quý ở Mạc Đĩnh Chi không chỉ là tài học. Ông còn được nhắc đến như một người thanh liêm, ngay thẳng và sống giản dị. Có giai thoại kể rằng vua Trần Minh Tông từng thử lòng ông bằng cách cho đặt tiền trước cửa nhà. Khi phát hiện số tiền, Mạc Đĩnh Chi đem việc ấy tâu lên vua và xin tìm người đánh mất để trả lại. Qua đó, nhà vua càng hiểu rõ phẩm chất liêm khiết của vị Trạng nguyên. Đây là một giai thoại được lưu truyền trong các tài liệu về ông.

Cuộc đời Mạc Đĩnh Chi để lại một bài học sâu sắc: giá trị của con người không nằm ở vẻ bề ngoài hay hoàn cảnh xuất thân, mà ở trí tuệ, nhân cách và những việc có ích cho đất nước. Từ một cậu bé có hoàn cảnh khó khăn, ông đã vươn lên bằng con đường học tập, trở thành Trạng nguyên và một vị quan, nhà ngoại giao được trọng vọng.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi Mạc Đĩnh Chi vẫn được nhắc đến trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Câu chuyện về ông không chỉ khơi dậy niềm tự hào về truyền thống hiếu học mà còn nhắc nhở thế hệ hôm nay phải biết kiên trì trước khó khăn, không tự ti về hoàn cảnh và luôn giữ gìn phẩm chất ngay thẳng.

Mạc Đĩnh Chi đã chứng minh rằng một con người có thể bắt đầu từ những điều rất bình thường, nhưng nếu có nghị lực, trí tuệ và nhân cách, người ấy vẫn có thể làm nên những điều lớn lao và để lại dấu ấn cho nhiều thế hệ sau.