Mai Hắc Đế
Lãnh đạo khởi nghĩa chống nhà Đường, xưng Hoàng đế.
Mai Hắc Đế (670–723), tên thật Mai Thúc Loan, lãnh đạo khởi nghĩa chống Đường đầu thế kỷ VIII, được xem anh hùng dân tộc. Ông sinh thôn Ngọc Trừng, Hoan Châu, nay xã Vạn An, Nghệ An. Việt điện u linh chép cha mẹ gốc Thạch Hà, Hà Tĩnh. Năm mười tuổi mẹ bị hổ, bố mất; Đinh Thế nuôi, gả con Ngọc Tô. Ông mở lò vật, chiêu mộ trai tráng; An Nam chí lược gọi Soái trưởng Giao Châu.
Chính sử cổ không ghi rõ nguyên nhân. Giáo trình thập niên 1970 nêu nạn cống vải; truyền thuyết phu gánh vải nổi dậy phổ biến Nghệ Tĩnh. Dương Quý Phi sinh 719 nên không cùng thời ông; cống vải cho bà là từ nam Trung Hoa bằng ngựa. Nghiên cứu thống nhất sưu cao thuế nặng mới là nguyên nhân; chuyện vải thuộc truyền thuyết.
Sử Trung Quốc và Việt Nam thống nhất khởi nghĩa nửa đầu Khai Nguyên, bị dập năm Bính Tuất 722. Một số hiểu “Khai Nguyên sơ” là 713; cụm từ ấy nghĩa những năm đầu, 722 nằm trong 713–741. Thời điểm bắt đầu vẫn chưa chắc, có thể từ 713 đến vài năm sau.
Khởi nghĩa tại Rú Đụn, Hùng Sơn. Ông lên ngôi hiệu Mai Hắc Đế, lập đô Vạn An, kết Lâm Ấp, Chân Lạp, sử chép đến 30 vạn quân, đánh Tống Bình. Mùa thu 722 Đường huy động 10 vạn quân Dương Tư Húc; thành Vạn An thất thủ, ông rút rừng, ốm mất. Tương truyền con Mai Thúc Huy chống đến 723. Lễ hội Rằm tháng Giêng từng là Quốc lễ; Rằm tháng Bảy giỗ trận. Năm 2013 Nghệ An kỷ niệm 1300 năm tính từ 713.
