“Mai Xuân Thưởng – Người thắp sáng linh hồn đất Tây Sơn”
Trong lịch sử kháng chiến chống Pháp tại miền Trung, có một cái tên đã trở thành nỗi khiếp nhược cho quân thù và là niềm tự hào của đất võ Bình Định. Đó là Mai Xuân Thưởng — vị sĩ phu trẻ tuổi đã lấy máu mình viết nên trang sử bi tráng về lòng trung quân ái quốc và tinh thần bất khuất của người dân Bình Định dưới cờ nghĩa Cần Vương.
Mai Xuân Thưởng (1860 - 1887), tự là Thắng Nghĩa, quê tại làng Phú Lạc, nay thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định. Sinh ra trong một gia đình khoa bảng, ông sớm đỗ Tú tài và có tương lai rộng mở. Thế nhưng, khi tiếng súng của thực dân Pháp vang lên xâm lược, ông đã gác lại bút nghiên để cầm gươm súng.
Khi vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương, Mai Xuân Thưởng đã đứng ra gầy dựng lực lượng, chiêu mộ nghĩa binh. Dưới sự chỉ huy tài tình của ông, nghĩa quân Tây Sơn đã liên tiếp lập nên những chiến công hiển hách tại Bàu Đen, tiếp ứng cho các cánh quân ở Phú Yên, Khánh Hòa. Ông không chỉ là một nhà trí thức uyên bác mà còn là một nhà quân sự sắc sảo, biết dựa vào thế núi, lòng dân để cầm cự với quân thù.
Năm 1887, quân Pháp tập trung binh lực cực lớn, phối hợp với quân triều đình tay sai bao vây căn cứ của nghĩa quân. Trước sức ép tàn khốc, để cứu mẹ già đang bị quân thù bắt làm con tin và tránh cho nhân dân bị tàn sát, Mai Xuân Thưởng đã chấp nhận hy sinh bản thân.
Ngày bị đưa ra pháp trường tại Gò Chàm, trước sự chứng kiến của đông đảo nhân dân, ông vẫn giữ thái độ ung dung, lẫm liệt. Khi kẻ thù dụ dỗ đầu hàng để được hưởng vinh hoa phú quý, ông đã khẳng khái tuyên bố: "Chỉ có thể chém đầu ta, chứ không thể bắt ta hàng!". Trước khi hy sinh, ông còn kịp ngâm một bài thơ tuyệt mệnh, thể hiện chí khí của một bậc đại trượng phu không thẹn với núi sông.
