Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa và Cuộc chiến đấu 101 ngày đêm

Vào ngày 23/10/1945, tròn một tháng sau khi tiếng súng kháng chiến vang lên tại Sài Gòn - Chợ Lớn, quân và dân Nha Trang - Khánh Hòa đã đồng loạt tiến công các căn cứ của quân Pháp trong thị xã Nha Trang, chính thức mở đầu cuộc kháng chiến chống Pháp tại khu vực Nam Trung Bộ.

Nha Trang - Khánh Hòa giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về quân sự, kinh tế và địa chính trị. Đối với thực dân Pháp, việc chiếm được Nha Trang sẽ tạo bàn đạp khống chế Nam Trung Bộ, cắt đứt sự viện trợ từ miền Bắc cho Nam Bộ và mở lối tiến lên Tây Nguyên. Do đó, đầu tháng 10/1945, Pháp đưa chiến hạm Ri-sơ-li-ơ đến vùng biển Khánh Hòa và đổ bộ khoảng 1.000 quân lên bãi biển Nha Trang. Chúng nhanh chóng chiếm đóng các hạ tầng then chốt như nhà ga, nhà đèn, máy nước, Lầu Ông Tư, Cầu Đá, đồng thời lập tuyến tuần tra trên biển.

Nhận thức rõ âm mưu của địch, Xứ ủy và Trung ương đã chỉ đạo quân dân Nha Trang - Khánh Hòa bằng mọi giá phải bao vây, kìm chân địch để bảo vệ đường chi viện cho miền Nam. Ban Chỉ huy Mặt trận Nha Trang nhanh chóng được thành lập. Các cơ quan chính quyền di dời lên Thành Diên Khánh; nhân dân thực hiện "vườn không nhà trống", tản cư người già và trẻ em, riêng thanh niên ở lại tham gia tự vệ combat.

Đúng 3 giờ sáng ngày 23/10/1945, cuộc tiến công đồng loạt vào các vị trí địch bùng nổ. Ta nhanh chóng làm chủ nhà ga Nha Trang (tại đây Chỉ huy tự vệ Võ Văn Ký đã anh dũng hy sinh) và làm chủ nhà đèn trong một ngày. Tuy nhiên, tại kho vũ khí Bình Tân, do chênh lệch lực lượng, quân ta không chiếm được kho và phải rút về Đồng Bò.

Sau ngày đầu tiến công, Ban Chỉ huy Mặt trận chủ trương rút lực lượng ra ngoài thiết lập phòng tuyến bao vây nhằm bảo toàn lực lượng và chặn không cho địch mở rộng phạm vi chiếm đóng. Phòng tuyến Chợ Mới - Bờ-rờ-ten nhanh chóng được dựng lên bao quanh thị xã từ hướng Bắc đến hướng Tây. Trong suốt một tháng (từ 23/10 đến 23/11), quân ta đã liên tục bẻ gãy các đợt phản kích của Pháp. Ngày 22-23/11, Pháp huy động lực lượng lớn có pháo binh hỗ trợ đánh phá dữ dội, quân ta chủ động rút về lập phòng tuyến mới tại Cây Da - Quán Giếng (Vĩnh Điềm Thượng).

Sự kiên cường của Mặt trận Nha Trang nhận được sự quan tâm đặc biệt từ Trung ương. 19 đơn vị bộ đội Nam tiến từ các tỉnh phía Bắc đã được điều động vào sát cánh chiến đấu. Cuối tháng 12/1945, Bác Hồ cử đoàn đại biểu Chính phủ do Bộ trưởng Lê Văn Hiến dẫn đầu vào thăm chiến trường. Tiếp đó, ngày 27/01/1946, đồng chí Võ Nguyên Giáp trực tiếp vào thị sát mặt trận, biểu dương tinh thần kiên cường của quân dân Khánh Hòa và định hướng chuyển sang phương thức tác chiến cơ động, du kích, đồng thời chỉ đạo xây dựng căn cứ kháng chiến lâu dài tại Đồng Trăng.

Cuối tháng 01/1946, Pháp huy động 15.000 quân mở cuộc hành quân lớn mang tên "Bò Tót" (Gaur) nhằm giải vây cho Nha Trang. Trước thế địch mạnh, ngày 01/02/1946, quân ta chủ động rút toàn bộ lực lượng về Tứ Thôn Đại Điền và Đồng Trăng, kết thúc thắng lợi 101 ngày đêm bao vây giam chân giặc Pháp.

Cuộc chiến đấu 101 ngày đêm tại Mặt trận Nha Trang đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu tiêu hao sinh lực địch, làm thất bại âm mưu "đánh nhanh, thắng nhanh" của Pháp, bảo vệ an toàn tuyến giao thông Bắc - Nam và giúp lực lượng ta trưởng thành vượt bậc về mọi mặt.