MẶT TRỜI CHÂN LÝ

Mùa xuân năm 1938, tôi được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương tại chi bộ tổng Tịnh Thượng. Theo phân công của chi bộ, tôi tổ chức, xây dựng phong trào quần chúng, thành lập chi bộ Đảng ở các làng thuộc hai tổng Tịnh Thượng, Tịnh Châu. Để che mắt bọn mật thám, tạo điều kiện tiếp xúc với quần chúng, tôi đóng vai người buôn đường. Tay cầm ô, mình mặc áo dài the, chân mang đôi guốc mộc, tôi đi khắp thôn xóm vận động thành lập các chi hội - Thanh niên Dân chủ.


Cuối năm 1938 ở các làng Trà Bình, Châu Nhai, Xuân Hoà, Phước Lộc đã có chi bộ Đảng, và một số đảng viên dự bị hoạt động theo nguyên tắc đơn tuyến.


Mùa xuân năm 1939, cấp trên giới thiệu về chi bộ chúng tôi một đồng chí người Nghệ An thoát ly vào hoạt động bí mật ở quê tôi. Anh giúp chúng tôi phương pháp vận động quần chúng xây dựng phong trào, hướng dẫn học tập tài liệu "Tự chỉ trích". Vì là người miền ngoài, giọng anh nói khó nghe, chi bộ phân công tôi đi kèm để giải thích lại những điều bà con chưa rõ. Hoạt động với nhau một thời gian, nhưng theo nguyên tắc bí mật, tôi không được biết tên anh, chỉ gọi là đồng chí Nghệ. Sau này khi tập kết ra Bắc gặp lại anh, tôi mới biết tên anh là Thưởng. Chúng tôi ôm nhau mùng mừng, tủi tủi nhắc lại bao kỷ niệm của một thời gian khổ.


Giữa năm 1939, nhân kỷ niệm cuộc cách mạng tư sản dân quyền vĩ đại của nhân dân Pháp, Tỉnh ủy tổ chức mít tinh. Bọn quan cai trị đầu tỉnh đánh hơi được. Chúng huy động toàn lực chặn các ngả đường. Nhưng quần chúng khôn khéo vượt qua vòng kiểm soát về tập họp ở trường đua ngựa tỉnh, trương cờ băng hô to khẩu hiệu đòi quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do lập hội, tự do đi lại làm ăn... Mặc dù quần chúng nắm chặt tay lập thành mấy hàng rào bao quanh, bảo vệ người diễn thuyết, nhưng bọn lính khố xanh, khố đỏ, mật thám xông vào đàn áp dã man, thu xé băng cơ, bắt đi người đại biểu. Quần chúng lại tập họp kéo theo đến trước tổ mật thám hô vang khẩu hiệu:

"Đả đảo khủng bố!
Thi hành quyền tự do dân chủ!"


Lại một đợt mưa dùi cui báng súng nã xuống đầu người dân quê tôi. Mười ba giờ chiều hôm ấy quần chúng tập họp gần trường tiểu học Bồ Đề lũ lượt kéo theo sau một đại biểu cầm trên tay tờ báo Phương Đông làm hiệu. Đoàn người đi được một đoạn thì bọn địch lại xông vào đàn áp, bắt giữ người đại biểu1 (Người đại biểu hôm ấy là anh Trần Long, em ruột anh Trần Nam Trung - nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa miền Nam Việt Nam sau này) giải tán cuộc biểu tình.


Mỉa mai thay, nhân dân Pháp đã tốn bao xương máu phá tan ngục tù "Bát-ty" để đòi quyền "bình đẳng - tự do - bác ái" thì ở xứ sở Đông Dương cũng vào ngày ấy bọn thực dân Pháp kỷ niệm cuộc cách mạng lịch sử của dân tộc mình bằng dùi cui báng súng nã xuống đầu người dân quê tôi đi đòi quyền "bình đẳng - tự do - bác ái".


Cuối năm 1939 Chính phủ của Mặt trận Bình dân Pháp đổ, bọn phản động lên nắm chính quyền. Chúng ra lệnh giải tán Đảng Cộng sản ở Đông Dương, cấm các tổ chức dân chủ, đóng cửa, đình xuất bản sách báo tiến bộ, truy nã các đảng viên cộng sản. Một không khí ngột ngạt báo hiệu cuộc thế chiến thứ hai sắp bùng nổ.


Tháng tám năm ấy Huyện ủy Sơn Tịnh họp tại nhà đồng chí Mên ở Đại Lộc do đồng chí Nguyễn Chánh thay mặt Tỉnh ủy chủ trì. Tham gia cuộc họp có tôi, đồng chí Khế (túc trung tướng Trần Quý Hai), đồng chí Phấn, Khoách, Cừ, Hùng. Cuộc họp đi đến quyết định: Chuyển hướng công tác vào bí mật, một số cán bộ, đảng bộ đổi vùng hoạt động, các tổ chức công khai của Đảng thay đổi hình thức đấu tranh. Tôi và anh Niên được phân công tổ chức in ấn tài liệu cấp trên để phổ biến trong quần chúng, đảng viên củng cố phong trào. Vào một buổi sáng mùa hè, tôi và anh Niên đang in tài liệu trong buồng kín thì mẹ tôi bước vào. Nhìn thấy giấy tờ, mực in, bản đông sương, còn tôi đang cúi rạp người nắn nót hai chữ Bình - Đức1 (Bình - Đức là bí danh của Tỉnh ủy Quảng Ngãi) vào cuối bản tài liệu, bà lo lắng thở dài:

- Mày làm thế này cũng giống như thằng anh mày năm "Ba mốt" thôi. Rồi cũng lại đi tù con ơi!

Nói thế nhưng mẹ tôi lặng lẽ ra trước nhà ngồi gác cho chúng tôi. Tài liệu như những cánh chim đậu xuống tay người dân yêu nước quê tôi, khơi dậy phong trào vận động ủng hộ Hồng quân Trung Hoa, đòi phòng thủ Đông Dương, ủng hộ hòa bình chống chiến tranh. Ngoài công việc in ấn căng thẳng, tôi lao vào đọc sách báo vừa để giải trí vừa để học tập, tìm hiểu tình hình. Lúc bấy giờ các tờ báo hàng ngày, báo tuần như Dân chúng, Nhành lúa, Đông Phương đều bị đóng cửa, duy có tờ Tiếng dân của cụ Huỳnh Thúc Kháng đang còn hoạt động. Một lần, đọc xong truyện ký Hồng Quân Trung Hoa, tôi mơ về vùng đất độc lập tự do như ở Diên An. Tôi thầm ước sau này Đảng chủ trương đấu tranh vũ trang, dù có phải hy sinh xương máu như cuộc vạn lý Trường Chinh ta cũng giành được một mảnh đất, ở đấy con người được sống trong độc lập, hít thở không khí tự do, và thương yêu nhau trong tình đồng chí, nghĩa đồng bào. Lần khác, tôi đọc cuốn sách về Phan Đình Phùng có người tướng trẻ tài năng Cao Thắng. Với cái lò rèn và năm ba người thợ giỏi tay nghề, ông đã làm ra hàng trăm khẩu súng có rãnh xoáy trong nòng. Với chiến thuật "Sa nan úng thủy", ông đã lừa kẻ địch vào của "tử" rồi phá đập ngăn nước, đá, gỗ ào ào đổ xuống kéo trôi hàng trăm tên địch, xác trôi lềnh dềnh trên dòng sông Ngàn Sâu. Tôi úp mặt xuống gối khóc khi đọc đến đoạn tướng trẻ tài ba ngã xuống giữa trận tiền khi đốc quân đánh vào đồn Đức Thọ.


Có lẽ vì căn duyên ban đầu ấy mà gần suốt cuộc đời hoạt động, tôi luôn là một chiến binh.

Đầu tháng chín năm 1939, tôi được bầu làm bí thư tổng Tịnh Thượng và được cử đi dự hội nghị bầu ban châp hành huyện Sơn Tịnh. Đầu tháng chín năm 1939 phát xít Đức tiến công Ba Lan. Anh - Pháp tuyên chiến với phát xít Đức. Đảng chủ trương in nhiều tài liệu giáo dục quần chúng vạch trần âm mưu của bọn phát xít, ủng hộ lực lượng Đồng minh chống phát xít.


Một sáng tôi đang bàn với anh Niên chuyển địa điểm in tài liệu mới vào rừng thơm thì lý trưởng dẫn mật thám đến nhà bắt tôi, đưa về sở mật thám Quảng Ngãi.