“Mẹ đào hầm từ lúc tóc còn xanh”

Ngay tại căn nhà này, mùa hè năm 1993, má đã cho tôi và Hồng Thơ, hai nữ sinh viên ĐH Sư phạm TP.HCM “tạm cư” trong những ngày tham gia chiến dịch Ánh sáng văn hóa, xóa mù chữ cho trẻ em ở ấp Hội Thạnh, nơi má đang làm bí thư chi bộ.

Ở nhà má Bảy, lần đầu tiên tôi biết về giao thông hào, hầm bí mật, là những ụ pháo, hố bom. Chúng tôi lặng người xúc động khi đứng ở góc bếp - nơi mà xưa kia má giấu “mấy anh cách mạng”: Võ Văn Làm, Võ Văn Ừ, ông Tám Khổ Qua… những chiến sĩ, liệt sĩ kiên trung của vùng đất Trung An anh hùng.

Tôi còn nhớ cảm giác ngạc nhiên cực độ khi lần đầu tiên nhìn thấy chiếc bàn thờ có cả chục tấm bằng Tổ quốc ghi công. Này là tấm bằng quyết định phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng cho bà Phạm Thị Lòng; này là Huân chương Kháng chiến hạng ba của liệt sĩ Nguyễn Văn Là - chồng cũ của má, này là bằng liệt sĩ của cậu Tư, cậu Hai…

Thấy tôi tò mò: “Vậy ngoại còn người con nào nữa má?”, má mỉm cười, thủng thẳng kể ngoại có sáu người con thì hai trai, một gái đã hy sinh. Trong đó, dì Năm Hồng ở bên Bình Mỹ cũng là liệt sĩ. Dì Năm cũng là Mẹ Việt Nam anh hùng. Nếu tính hết đàn cháu nữa, nhà ngoại đã mười mấy người hy sinh con à…

Hai tháng ở nhà má, những ngày hè, tôi nghe ve rả rích, những đêm mưa, tôi nghe tiếng ếch, dế, ễnh ương kêu, tiếng bò giậm chân, nhai cỏ rột rẹt trong chuồng; được má chỉ tôi nghe tiếng đất “trở mình”, sáng tinh sương hôm sau chạy ra góc vườn nhổ nấm ở ụ mối mỏi mê...

Ấp Hội Thạnh có tám trẻ em và một phụ nữ (chị Mai, bằng tuổi tôi, nhưng lúc đó chị đã có ba đứa con) còn mù chữ. Học trò nghèo, ban ngày mấy em phải ra đồng, chỉ buổi tối mới chịu tụ về cho chúng tôi dạy học. Bởi vậy, hoạt động phong trào Ánh sáng văn hóa của tôi và Thơ cứ nhẹ nhàng: soạn bài, chấm bài, “năn nỉ” học trò ra lớp… rồi ở nhà làm vườn, làm cỏ, tráng bánh tráng phụ má Bảy.

Hai mươi năm sau, tôi lại trở về Trung An và được ngồi bên má, nghe má kể chuyện thời kháng chiến (Má Bảy Hử và tác giả bài viết)

Đó là lần đầu tiên tôi được ăn, được ngủ cùng với một nữ giao liên, cựu tù chính trị, từng bị bắt giam những năm 1960-1962, bị tra tấn, đòn roi vẫn không hề khuất phục. Tôi hồi hộp chạm tay vào từng di vật mà má còn lưu giữ. Những ngày má có việc ra UBND xã, tôi lại xách xe đạp chạy theo để lên đó đọc sách. Hôm nào thấy má “quởn”, tôi lại mè nheo, bắt má lôi cái thùng thiếc đựng đạn năm xưa ra để xem hồ sơ kháng chiến của má, nhờ má kể chuyện làm giao liên…

Má kể, trong suốt những năm dài kháng chiến, lực lượng vũ trang và nhân dân Trung An đã tổ chức đánh địch hàng trăm trận, đánh diệt 14 đồn, vận động đào ngũ 220 binh sĩ ngụy, phá hủy 20 xe cơ giới các loại, đánh chìm 36 tàu chiến, bắn rơi 61 máy bay, đào trên 10.000m địa đạo, giao thông hào. Quân dân Trung An còn góp hàng ngàn ngày công vận chuyển vũ khí, lương thực cho bộ đội, hỗ trợ đắc lực cho quân chủ lực và bộ đội địa phương.

Và, vùng đất đó, có một ngôi nhà mà những người mẹ, người chị đều là anh hùng; có người nữ cựu tù chính trị kiên trung là má Bảy Hử, nơi đó cũng là “căn cứ” của tôi và nhiều sinh viên từng về Trung An tham gia chiến dịch Ánh sáng văn hóa, Mùa hè xanh giai đoạn 1993-2000.

***

Tôi nắm bàn tay má Bảy, đôi bàn tay đã khô cong nhưng những khối chai gồ ghề vẫn còn nguyên trong lòng. Hai mươi năm trước, tôi đã sững người khi nắm bàn tay ấy, đôi bàn tay của người đàn bà đẹp nhưng đầy những nốt u sần, nứt nẻ. Lúc đó, thấy tôi ngỡ ngàng, má Bảy cười giải thích, những nốt chai dày lên từ năm 12 tuổi khi má bắt đầu biết cầm cuốc đào hầm nuôi giấu cán bộ. Cầm đôi tay đó, cô sinh viên hai mươi tuổi chợt se thắt lòng, và hình ảnh “mẹ đào hầm từ lúc tóc còn xanh...” hiện về trong tôi.