Mẹ Nguyễn Thị Rành – người mẹ của đất Củ Chi

Có những vùng đất khi nhắc đến, người ta nhớ ngay đến một thời chiến tranh khốc liệt. Củ Chi là một nơi như thế. Đất thép Củ Chi từng là địa bàn chiến đấu và căn cứ quan trọng trong những năm kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ. Dưới những cánh đồng, vườn cây và những con đường làng bình dị từng tồn tại một hệ thống hầm ngầm, địa đạo và những căn hầm bí mật gắn với cuộc sống, chiến đấu của quân và dân nơi đây. Nhưng Củ Chi không chỉ được nhớ bằng những đường hầm. Nơi ấy còn có những con người đã biến chính ngôi nhà, khu vườn và cuộc đời mình thành một phần của cuộc kháng chiến. Mẹ Nguyễn Thị Rành là một trong những con người như thế – một người mẹ mà người dân Củ Chi trìu mến gọi bằng những cái tên rất gần gũi: “Má Tám Rành”, “Bà mẹ Củ Chi”, “Bà mẹ Đất thép”.

Mẹ Nguyễn Thị Rành sinh năm 1900, quê ở ấp Trại Đèn, xã Phước Hiệp, huyện Củ Chi, vùng đất nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Cuộc đời Mẹ trải qua gần như trọn một thế kỷ đầy biến động của đất nước. Nhưng nếu chỉ nhìn vào năm sinh và năm mất, chúng ta sẽ khó hình dung được những gì người phụ nữ ấy đã trải qua. Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Mẹ không chỉ là người ở hậu phương. Mẹ trực tiếp tham gia hoạt động cách mạng, tham gia dân quân du kích, bám đất, giữ làng và đặc biệt là đào những căn hầm bí mật ngay trong khu vườn của gia đình để nuôi giấu cán bộ, bộ đội và cứu chữa thương binh.

Ở Củ Chi năm ấy, một khu vườn có thể không chỉ là nơi trồng cây, một căn nhà có thể không chỉ là nơi sinh sống. Trong hoàn cảnh chiến tranh, ngay dưới lớp đất tưởng như bình thường có thể là một căn hầm bí mật, nơi cán bộ và chiến sĩ tránh sự truy lùng của đối phương. Và trong khu vườn của Mẹ Rành cũng có những căn hầm như thế. Mẹ cùng gia đình âm thầm che chở cho những người hoạt động cách mạng, bất chấp nguy hiểm luôn ở ngay bên cạnh. Nếu bị phát hiện, không chỉ người được che giấu gặp nguy hiểm mà cả gia đình Mẹ cũng có thể phải đối mặt với sự trả thù. Thế nhưng Mẹ vẫn lựa chọn ở lại, tiếp tục bám đất và làm những công việc mà cách mạng giao phó.

Điều đáng quý trong câu chuyện ấy là Mẹ không phải một người đứng ngoài chiến tranh. Mẹ sống ngay giữa chiến tranh. Mẹ hiểu sự nguy hiểm của những cuộc truy quét, hiểu thế nào là bom đạn, hiểu cảm giác phải bảo vệ người khác trong khi chính mình cũng có thể trở thành mục tiêu. Nhưng cuộc sống của Mẹ vẫn tiếp tục với những công việc rất đời thường. Có lẽ chính sự bình dị ấy làm câu chuyện về Mẹ trở nên gần gũi hơn. Mẹ không bước vào lịch sử bằng một khoảnh khắc duy nhất. Mẹ đi vào lịch sử bằng những ngày tháng âm thầm làm việc, che chở, chiến đấu và chịu đựng.

Nhưng nếu chỉ kể về những đóng góp của Mẹ trong hoạt động cách mạng thì câu chuyện vẫn chưa đầy đủ. Bởi điều khiến tên tuổi Nguyễn Thị Rành được nhắc đến như một biểu tượng của những người mẹ Củ Chi chính là sự mất mát trong chính gia đình Mẹ. Trong hai cuộc kháng chiến, tám người con và hai người cháu của Mẹ đã hy sinh.

Mười người thân yêu.

Mười cuộc đời.

Mười lần mất mát mà một người mẹ phải mang theo.

Đối với lịch sử, đó là một con số. Nhưng đối với Mẹ, đó là những người từng sống trong chính căn nhà của mình. Là những người con Mẹ từng nuôi lớn, những người cháu Mẹ từng nhìn thấy trưởng thành. Họ từng có tiếng nói, tiếng cười, từng có những dự định riêng và từng có một tương lai phía trước. Chiến tranh đã khiến tất cả những điều ấy dừng lại.

Có lẽ không ai hiểu rõ cái giá của chiến tranh hơn những người mẹ đã lần lượt tiễn con mình ra đi.

Một người con ra trận, người mẹ ở nhà chờ đợi.

Một người con không trở về, người mẹ đau đớn nhưng vẫn phải sống tiếp.

Rồi một người con khác lại lên đường.

Và sự chờ đợi lại bắt đầu.

Với Mẹ Nguyễn Thị Rành, những cuộc chia ly ấy không chỉ xảy ra một lần. Chiến tranh cứ kéo dài, và những người thân yêu lần lượt nằm lại. Nhưng điều đáng nói là Mẹ không vì mất mát mà rời bỏ cuộc đấu tranh. Mẹ vẫn tiếp tục bám đất, giữ làng, tiếp tục giúp đỡ cán bộ, chiến sĩ và cùng đồng bào Củ Chi đứng vững trong những năm tháng khốc liệt nhất.

Chính vì vậy, hình ảnh của Mẹ có một ý nghĩa rất đặc biệt. Mẹ vừa là người chiến đấu, vừa là người mẹ mất con trong chiến tranh. Hai hình ảnh ấy không tách rời nhau. Một bên là sự gan góc của người phụ nữ Củ Chi, một bên là nỗi đau rất riêng của một người mẹ. Và chính sự kết hợp ấy khiến câu chuyện về Mẹ không chỉ là câu chuyện về một cá nhân mà còn là câu chuyện của rất nhiều phụ nữ đã sống trong chiến tranh.

Người dân địa phương gọi Mẹ bằng những cái tên thân thương như “Má Tám Rành”, “Bà mẹ Củ Chi”, “Má Tám Trầu”, “Bà mẹ Đất thép”, “Bà má Dũng sĩ”. Những cách gọi ấy không chỉ thể hiện sự kính trọng mà còn cho thấy Mẹ đã trở thành một phần ký ức của vùng đất Củ Chi.

Củ Chi được biết đến là “Đất thép thành đồng”, nhưng đất thép không chỉ được tạo nên bởi những địa đạo dài hàng trăm cây số hay những trận đánh. Đất thép còn được tạo nên bởi những con người đã sống và chiến đấu trên mảnh đất ấy. Những người nông dân bình thường, những chiến sĩ du kích, những người mẹ, người vợ và những đứa trẻ lớn lên giữa chiến tranh. Họ biến những gì mình có – căn nhà, khu vườn, hầm đất, sức lao động và lòng can đảm – thành những phần nhỏ bé nhưng quan trọng của cuộc kháng chiến.

Mẹ Nguyễn Thị Rành chính là một hình ảnh tiêu biểu cho điều đó.

Sau chiến tranh, những người đã hy sinh không thể trở về. Nhưng câu chuyện về họ được những người còn sống gìn giữ. Mẹ Rành tiếp tục sống trên chính mảnh đất từng chứng kiến những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Mẹ đã trở thành một trong những biểu tượng của Củ Chi, nơi người ta không chỉ nhắc đến địa đạo mà còn nhớ đến những gia đình đã chịu đựng những mất mát rất lớn để giữ đất, giữ làng.

Mẹ Nguyễn Thị Rành được Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Mẹ qua đời năm 1979, nhưng tên tuổi vẫn được gìn giữ tại quê hương.

Ngày nay, tại ấp Trại Đèn, xã Phước Hiệp, nơi gắn với cuộc đời Mẹ, có Nhà tưởng niệm Bà mẹ Việt Nam Anh hùng – Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Rành. Công trình được xây dựng và mở rộng nhằm tưởng niệm Mẹ, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống cho các thế hệ sau.

Có lẽ nếu chỉ đứng trước một khu tưởng niệm, chúng ta sẽ nhìn thấy những bức ảnh, những dòng chữ và những hiện vật được lưu giữ. Nhưng phía sau đó là một câu chuyện rất dài về một người phụ nữ đã sống gần 80 năm trong một thế kỷ đầy biến động. Mẹ đã nhìn thấy chiến tranh đi qua quê hương mình, nhìn thấy những người thân yêu ra đi và không trở lại, rồi tiếp tục sống trong những năm tháng đầu tiên của hòa bình.

Đó cũng là điều khiến câu chuyện về Mẹ Nguyễn Thị Rành có sức lay động.

Bởi chiến tranh thường được kể bằng những trận đánh.

Củ Chi được kể bằng những đường hầm.

Nhưng phía sau những đường hầm ấy là những căn nhà.

Và phía sau những căn nhà ấy là những người mẹ.

Có những người mẹ đào hầm để che giấu cán bộ.

Có những người mẹ chăm sóc thương binh.

Có những người mẹ tham gia du kích.

Và cũng có những người mẹ phải tiễn con mình đi rồi sống cả đời với khoảng trống mà chiến tranh để lại.

Mẹ Nguyễn Thị Rành là tất cả những hình ảnh ấy trong một con người.

Mẹ là người phụ nữ của Củ Chi, nhưng câu chuyện của Mẹ không chỉ thuộc về Củ Chi. Nó thuộc về rất nhiều người mẹ Việt Nam đã sống trong những năm tháng chiến tranh – những người không có tên trong những bản đồ tác chiến, không đứng ở những vị trí chỉ huy, nhưng lại góp phần giữ cho những người chiến đấu ngoài mặt trận có nơi trú ẩn, có người chăm sóc và có hậu phương để trở về.

Ngày nay, Củ Chi đã khác rất nhiều. Những con đường bình yên nối những vùng quê, những ngôi nhà mới mọc lên, trẻ em đến trường và cuộc sống diễn ra trong một nhịp điệu mà người dân thời chiến có lẽ từng mơ ước. Nhưng dưới lòng đất Củ Chi vẫn còn những dấu tích của một thời, và trên mặt đất vẫn còn những câu chuyện về những con người đã sống, chiến đấu và hy sinh.

Trong những câu chuyện ấy, có một người mẹ được người dân gọi bằng cái tên thân thương: Má Tám Rành.

Mẹ đã mất từ năm 1979, nhưng câu chuyện của Mẹ vẫn còn ở lại với Củ Chi.

Không phải chỉ vì Mẹ có tám người con và hai người cháu hy sinh.

Không phải chỉ vì Mẹ từng đào hầm, nuôi giấu cán bộ hay tham gia du kích.

Mà bởi Mẹ đã trở thành hình ảnh của một người phụ nữ lấy chính ngôi nhà, mảnh vườn và cuộc đời mình để đứng về phía đất nước, rồi sau tất cả những năm tháng ấy lại mang trong lòng một nỗi đau của người mẹ mất đi những người thân yêu nhất.

Củ Chi có những đường hầm nằm sâu dưới lòng đất. Nhưng có lẽ, câu chuyện về Mẹ Nguyễn Thị Rành lại giống như một “đường hầm” khác – một đường hầm ký ức đưa chúng ta trở về với những năm tháng mà con người đã sống giữa hiểm nguy nhưng vẫn giữ được niềm tin và tình yêu dành cho quê hương.

Và khi hôm nay chúng ta gọi Củ Chi là “Đất thép”, có lẽ chúng ta cũng nên nhớ rằng: đất thép không chỉ được làm nên từ đất và đá. Đất thép được làm nên từ những con người đã bám trụ trên mảnh đất ấy – trong đó có những người mẹ như Nguyễn Thị Rành.

Một người mẹ của Củ Chi.
Một người mẹ của những năm tháng chiến tranh.
Và một người mẹ mà phía sau hai chữ “Anh hùng” vẫn là một trái tim của người mẹ – đã từng yêu thương, chờ đợi và mất đi những người con của mình.