Khác

MẸ SUỐT-NGƯỜI MẸ ĐỨNG GIỮ DÒNG SÔNG LỬA

Quảng Trị28/09/2026Xã Sơn Hà (Đoàn xã Sơn Hà)3 lượt xem0 lượt chia sẻ

MẸ SUỐT-NGƯỜI MẸ ĐỨNG GIỮ DÒNG SÔNG LỬA

Nguyễn Thị Suốt (1906–1968), thường được nhân dân gọi thân mật là Mẹ Suốt, là một nữ dân quân ở Quảng Bình, nổi tiếng với việc chèo đò trên sông Nhật Lệ, đưa bộ đội, cán bộ và người dân qua sông trong những năm chiến tranh phá hoại miền Bắc.

Quảng Trị28/09/2026Nguyễn Thị Thanh Hằng (Đoàn Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh)1 lượt xem0 lượt chia sẻ

Có những con người đi vào lịch sử bằng một thanh kiếm, có người bằng một con đò!
Lịch sử chiến tranh thường được kể bằng những cái tên lớn. Đó là những vị tướng đứng trước bản đồ, những người chỉ huy những chiến dịch làm thay đổi cục diện chiến trường; là những người lính bước ra từ những trận đánh khốc liệt; là những nhà ngoại giao ngồi bên bàn đàm phán giữa những mùa đông xa xôi. Nhưng nếu chỉ nhìn lịch sử qua những cái tên ấy, chúng ta rất dễ quên mất một điều căn bản: chiến tranh không chỉ được tạo nên bởi những người đứng ở tuyến đầu của trận đánh. Nó còn được tạo nên bởi những con người bình thường, những người mẹ ở lại quê nhà, những người phụ nữ gánh gạo, tải thương, những người thanh niên phá đá mở đường, những người dân đào hầm dưới lòng đất. Và ở bên dòng Nhật Lệ của Quảng Bình, có một người phụ nữ như thế.

Bà tên là Nguyễn Thị Suốt, thường được nhân dân gọi bằng một cái tên thân thương hơn: Mẹ Suốt. Trong ký ức lịch sử Việt Nam, Mẹ Suốt thường hiện lên qua một hình ảnh rất đẹp: một người phụ nữ lớn tuổi, mái tóc đã bạc màu năm tháng, hai tay nắm lấy mái chèo, con thuyền nhỏ rẽ sóng trên sông Nhật Lệ giữa những ngày bom đạn.

Muốn hiểu Mẹ Suốt, trước hết phải hiểu Quảng Bình. Trong cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của Mỹ đối với miền Bắc Việt Nam, Quảng Bình trở thành một trong những địa bàn chịu sức ép chiến tranh rất lớn. Vị trí địa lý khiến vùng đất này trở thành nơi có ý nghĩa quan trọng đối với tuyến giao thông chi viện vào chiến trường phía Nam. Nhưng lịch sử đôi khi nói về những vùng đất bằng những khái niệm chiến lược rất khô khan. Người dân lại cảm nhận chiến tranh bằng một cách khác. Họ cảm nhận nó bằng tiếng máy bay trên bầu trời, bằng tiếng bom, bằng những mái nhà rung lên trong đêm, bằng những chuyến đò phải tìm cách vượt qua sông khi cầu cống bị đánh phá, bằng những người thân đi rồi không trở lại. Tài liệu lịch sử của tỉnh Quảng Bình ghi nhận trong những năm chiến tranh, nhân dân địa phương đã tham gia vào rất nhiều công việc phục vụ chiến đấu và bảo đảm giao thông. Phụ nữ, thanh niên, dân công và nhiều lực lượng khác cùng tham gia phá bom, sửa đường, đưa phà, chèo đò để duy trì việc đi lại của bộ đội và cán bộ. (VPub Quảng Bình)

Chính vì lẽ đó, nó cho chúng ta thấy rằng câu chuyện của Mẹ Suốt không phải một câu chuyện hoàn toàn đơn độc. Bà là một gương mặt tiêu biểu trong một cộng đồng đã phải sống cùng chiến tranh, nhưng chính sự bình thường ấy lại khiến câu chuyện của bà trở nên đặc biệt. Bởi bà không phải một người lính chuyên nghiệp, bà không đứng trong một chiến hào với quân hàm trên vai. Vũ khí của bà là mái chèo, chiến trường của bà là dòng Nhật Lệ và nhiệm vụ của bà là đưa những con người cần sang sông đến nơi họ phải đến.

Có một điều rất dễ xảy ra khi một con người được lịch sử tôn vinh: người ta nhớ đến danh hiệu trước khi nhớ đến cuộc đời. Ta gọi bà là “Mẹ Suốt”, nhưng trước khi là “Mẹ”, bà đã là Nguyễn Thị Suốt — một người phụ nữ có một cuộc đời riêng, một gia đình riêng, những tháng ngày lao động và những nỗi nhọc nhằn riêng. Đó là điểm mà khi nghiên cứu lịch sử, chúng ta cần đặc biệt chú ý bởi một anh hùng không sinh ra đã mang dáng hình của một pho tượng, họ được rèn từ lửa, đạn, và niềm tin yêu đất nước. Mẹ Suốt cũng vậy, bà xuất thân từ cuộc sống của những người dân lao động Quảng Bình. Cuộc đời ấy vốn đã không dễ dàng, Quảng Bình là vùng đất thiên nhiên khắc nghiệt. Biển, sông, gió Lào, bão lũ và đất đai không phải lúc nào cũng ưu đãi con người. Những thế hệ người dân nơi đây đã quen với việc phải lao động để tồn tại. Rồi chiến tranh đến và chiến tranh không hỏi người ta có muốn trở thành anh hùng hay không. Nó chỉ đặt trước mặt con người một hoàn cảnh. Trong hoàn cảnh ấy, mỗi người lựa chọn cách mình phải sống và mẹ Suốt đã lựa chọn mái chèo sẽ trở thành "vũ khí" để bà bảo vệ quê hương

IHãy thử hình dung một buổi sáng ở Đồng Hới trong những năm chiến tranh. Sông Nhật Lệ vẫn chảy, nước vẫn phản chiếu bầu trời, những hàng cây ven sông vẫn đứng đó. Nhưng, bầu trời không còn bình yên. Một tiếng máy bay có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Một con thuyền muốn sang sông không còn đơn thuần là một chuyến đi từ bờ này sang bờ kia, nó có thể là một hành trình sinh tử. Trong hoàn cảnh đó, Mẹ Suốt đảm nhận công việc chèo đò đưa bộ đội, cán bộ qua sông. Theo các tư liệu được ghi nhận, bà đã chèo đò trong những điều kiện hết sức nguy hiểm, không kể ngày đêm. (baochinhphu.vn).

Có một chi tiết đặc biệt xúc động trong hồi ức của ông Lại Tấn Chuyên, người từng chèo đò cùng Mẹ Suốt. Khi tuổi Mẹ Suốt đã cao, ông Chuyên — lúc đó còn trẻ và khỏe mạnh — được cử cùng bà chèo đò. Bà coi ông như con đẻ. Trong những chuyến đò nguy hiểm, bà từng muốn tự mình đi vì nghĩ rằng mình đã già, còn người trẻ phải sống tiếp. (baochinhphu.vn)

Chi tiết ấy khiến hình tượng Mẹ Suốt trở nên khác hẳn một biểu tượng chiến tranh đơn thuần. Bởi ở đó không chỉ có lòng dũng cảm mà trong đó còn chứa đựng cả tình mẫu tử và cả bản năng che chở của một người mẹ. Có một nghịch lý đau lòng: người phụ nữ đã bước vào tuổi xế chiều lại muốn nhận phần nguy hiểm về mình để người trẻ được sống. Trong chiến tranh, người ta thường nói về sự hy sinh bằng những từ ngữ lớn lao, nhưng đôi khi hy sinh chỉ đơn giản là một câu nói:
“Mi còn trẻ.”
Bà không nói bằng ngôn ngữ của những bài diễn văn, bà nói bằng ngôn ngữ của một người mẹ.

Một trong những ngày được nhắc đến khi kể về Mẹ Suốt là ngày 2 tháng 3 năm 1965. Theo tư liệu của Báo Điện tử Chính phủ, trong ngày hôm ấy, Đồng Hới và vùng phụ cận hứng chịu một đợt đánh phá lớn. Hơn 150 lượt máy bay được ghi nhận tham gia oanh tạc trong gần một ngày, trong khi quân dân Quảng Bình chiến đấu và bắn rơi 11 máy bay. (baochinhphu.vn)

Nhưng giữa những con số ấy, có một con số không thể đo đếm: bao nhiêu con người vẫn phải qua sông?
Chiến tranh không thể khiến mọi nhu cầu của con người biến mất. Bộ đội vẫn phải di chuyển, cán bộ vẫn phải làm nhiệm vụ, hàng hóa vẫn phải được vận chuyển, những tuyến giao thông dù bị phá vẫn phải được nối lại. Và con sông Nhật Lệ vẫn phải có người đưa đò!

Trong ngày chiến tranh dữ dội ấy, Mẹ Suốt và ông Lại Tấn Chuyên vẫn chèo thuyền qua sông nhiều lần. Không phải một trận đánh lớn, không phải một chiến dịch, không phải một khoảnh khắc mà hàng nghìn người đồng loạt xung phong. Chỉ là một con thuyền cùng một người mẹ đã lớn tuổi và một thanh niên. Nhưng trên con thuyền nhỏ ấy là những con người cần được đưa sang bờ. Chiến tranh có thể phá cầu, có thể phá đường, có thể làm rung chuyển thành phố.Nhưng nó không thể khiến những con người ấy ngừng tìm cách nối hai bờ với nhau.Và Mẹ Suốt đã trở thành cầu nối để con người ta có thể hoàn thành nhiệm vụ, hay chỉ đơn giản là được trở về nhà.

Trong một thời đại mà con người phải đối diện với bom đạn, việc duy trì sự sống cũng là một dạng chiến đấu.Một người đưa thương binh qua sông, một người đưa lương thực đến nơi cần đến hay một người sửa lại cây cầu, lấp hố bom, chèo đò. Những công việc ấy có vẻ nhỏ bé nếu đứng riêng lẻ. Nhưng nếu tất cả những công việc ấy biến mất, một hệ thống hậu cần sẽ tê liệt. Vì vậy, câu chuyện Mẹ Suốt giúp chúng ta hiểu một khía cạnh quan trọng của chiến tranh: chiến thắng hay thất bại không chỉ được quyết định bởi những người trực tiếp giao chiến, mà còn bởi khả năng một xã hội duy trì sự vận hành của mình trong hoàn cảnh khắc nghiệt.

Một con đò có thể nhỏ, nhưng khi cây cầu bị phá, nó có thể trở thành con đường duy nhất. Một mái chèo có thể mỏng manh, nhưng trong bàn tay của một người biết mình phải làm gì, nó có thể trở thành biểu tượng của ý chí.

Trong chiến tranh, một con người có thể được gọi bằng rất nhiều cái tên như tên khai sinh, tên đơn vị, bính danh, nhưng “Mẹ” là một cách gọi đặc biệt. Mẹ Suốt không phải mẹ của tất cả những người bà đưa qua sông theo nghĩa sinh học nhưng bà trở thành mẹ trong cách những con người xung quanh nhìn nhận bà. Điều đó cho thấy cái tên “Mẹ Suốt” không chỉ là một danh hiệu được đặt sau này, nó bắt nguồn từ một tình cảm rất đời thường. Người Việt Nam vốn có một cách xưng hô đặc biệt với những người lớn tuổi trong cộng đồng. Một người phụ nữ lớn tuổi có thể được gọi là mẹ nhưng trong hoàn cảnh chiến tranh, cách gọi ấy còn mang một tầng nghĩa khác.

Bởi hàng nghìn người lính xa quê, họ rời khỏi cha mẹ mình, họ đi qua những vùng đất không quen. Và giữa chiến trường, đôi khi chỉ một tiếng gọi “mẹ” cũng đủ khiến một người cảm thấy quê hương vẫn còn ở đó. Có lẽ vì vậy mà hình tượng Mẹ Suốt có sức sống vượt ra khỏi câu chuyện chèo đò. Bà đại diện cho những người mẹ Việt Nam ở hậu phương, những người mẹ tiễn con ra trận, những người mẹ chăm sóc thương binh, những người mẹ nuôi cán bộ, những người mẹ âm thầm chịu đựng mất mát và những người mẹ ấy sẵn sàng đưa những “đứa con” không cùng huyết thống của mình qua một dòng sông đang chìm trong lửa.

Tháng 12 năm 1965, hình ảnh Mẹ Suốt và ông Lại Tấn Chuyên trên con đò Nhật Lệ được một đoàn quay phim của điện ảnh quân đội ghi lại. Theo tư liệu của Báo Điện tử Chính phủ, những thước phim này sau đó được sử dụng trong bộ phim phóng sự Mỹ muốn chơi với lửa, Mỹ sẽ thiêu thân. (baochinhphu.vn)

Điều đó có ý nghĩa rất lớn. Bởi lịch sử vốn vô cùng tàn nhẫn với ký ức, hàng triệu con người đã sống qua chiến tranh nhưng không phải ai cũng có một bức ảnh, không phải ai cũng có một thước phim. Và nhờ đó, hình ảnh của bà vượt qua được giới hạn của một đời người. Chúng ta ngày nay có thể nhìn thấy một người phụ nữ đã đi qua hơn nửa thế kỷ lịch sử, một người phụ nữ đứng trên con thuyền, mái chèo trong tay, dáng người nhỏ bé. Dòng sông phía dưới, bầu trời phía trên và giữa hai khoảng không ấy là một con người. Đó là một trong những hình ảnh đẹp nhất về sức chịu đựng của con người trong chiến tranh.

Sau này, nhà thơ Tố Hữu đã viết về Mẹ Suốt. Thơ ca làm một điều mà lịch sử thuần túy đôi khi không thể làm được: nó biến một sự kiện thành ký ức cảm xúc.

Nếu lịch sử nói rằng Nguyễn Thị Suốt đã chèo đò đưa bộ đội, cán bộ qua sông, thì thơ ca khiến người đọc nhìn thấy bà. Nếu lịch sử nói rằng bà đã hoạt động trong những ngày chiến tranh ác liệt, thì thơ ca khiến người đọc nghe thấy tiếng mái chèo. Và nếu lịch sử ghi lại năm tháng, thơ ca giữ lại linh hồn. Nhưng khi nghiên cứu về Mẹ Suốt, chúng ta cũng cần thận trọng. Một nhân vật lịch sử không nên bị biến thành một hình tượng hoàn toàn huyền thoại đến mức con người thật phía sau biến mất. Mẹ Suốt không phải một pho tượng. Bà biết sợ, bà biết đau, bà có gia đình, bà có tuổi già, bà có một đời sống trước chiến tranh. Và chính bởi bà là một con người bình thường mà sự dũng cảm của bà mới có ý nghĩa. Nếu một vị thần bước xuống dòng sông lửa, đó là huyền thoại, nhưng một người phụ nữ bằng xương bằng thịt bước xuống con thuyền giữa bom đạn — đó là lịch sử.

Năm 1967, Nguyễn Thị Suốt được Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Một tài liệu khoa học – lịch sử của Quảng Bình ghi nhận bà là một trong những nữ anh hùng tiêu biểu của vùng đất Nhật Lệ cùng với những phụ nữ khác đã tham gia chiến đấu và phục vụ chiến đấu. (Sở Khoa học Công nghệ Quảng Bình)

Một người phụ nữ chèo đò đã trở thành Anh hùng. Nhưng điều đáng suy ngẫm là danh hiệu ấy không làm công việc của bà trở nên lớn hơn, nó chỉ giúp xã hội nhìn thấy điều vốn đã tồn tại. Bởi b à đã làm công việc của mình trước khi có danh hiệu, bà đã đưa đò trước khi có tiếng vỗ tay, bà đã đối diện với hiểm nguy trước khi được gọi là anh hùng. Danh hiệu không tạo ra lòng dũng cảm, nó chỉ là minh chứng cho một cuộc đời đã từng cống hiến hết mình cho đất nước.

Các tư liệu của Quảng Bình ghi nhận Mẹ Suốt từng được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh trong dịp các đại biểu anh hùng, chiến sĩ thi đua của địa phương ra Hà Nội. Tài liệu nghiên cứu dẫn Hồ Chí Minh – Biên niên tiểu sử cho biết trong cuộc gặp, Bác hỏi thăm hoàn cảnh gia đình của bà. (Sở Khoa học Công nghệ Quảng Bình)

Năm 1968, Chiến tranh vẫn tiếp diễn. Mẹ Suốt vẫn ở Quảng Bình nhưng một con người không thể mãi mãi đứng ngoài quy luật của chiến tranh. Theo các tư liệu được Báo Điện tử Chính phủ dẫn lại, Mẹ Suốt đã hy sinh trong một trận bom bi năm 1968. (baochinhphu.vn)

Ở đây, chúng ta cần dừng lại, không cần miêu tả cái chết bằng những chi tiết dữ dội. Bởi đôi khi một sự thật lịch sử tự nó đã đủ tàn nhẫn, đủ đau thương. Người phụ nữ từng đưa biết bao con người qua sông cuối cùng không thể trở về với dòng tay của gia đình. Dòng Nhật Lệ vẫn chảy, nhưng người chèo đò đã nằm lại nhưng trong ký ức của mỗi chúng ta, ta đều nhớ đến đã từng có một người phụ nữ dẫn dắt bao thế hệ sang sông. Đó là một trong những nghịch lý của lịch sử: Dòng sông vẫn còn, nhưng con người đã mất. Mái chèo có thể mục theo năm tháng, nhưng ký ức thì sẽ sống mãi trong lòng mỗi chúng ta!

Ngày nay, hình tượng Mẹ Suốt đã trở thành một phần ký ức văn hóa của Quảng Bình. Tượng đài Mẹ Suốt được dựng bên sông Nhật Lệ ở Đồng Hới, trở thành một địa điểm gắn với ký ức lịch sử của thành phố. (Du Khách Quảng Bình)

Nhưng điều quan trọng không nằm ở pho tượng, điều sống lâu hơn là câu chuyện. Một người phụ nữ bình thường, một dòng sông, một con đò, một cuộc chiến và một ký ức. Tất cả những thứ ấy kết lại và tạo nên một giai thoại lịch sử về người Mẹ Việt Nam Anh Hùng Nguyễn Thị Suốt.

Nếu đứng bên sông Nhật Lệ hôm nay, chúng ta có thể thấy một thành phố khác rất nhiều so với năm tháng chiến tranh. Đường phố đông hơn, hà cửa nối tiếp nhau với nhịp sống bình yên. Những đứa trẻ có thể tươi cười đi học và bầu trời lúc này là một màu xanh trong, thay vì một màu đỏ của khói thuốc chiến tranh. Nhưng dòng sông vẫn ở đó, nó giống như một nhân chứng không biết nói, nó đã nhìn thấy chiến tranh, đã nhìn thấy những con người ra đi. Và nó vẫn chảy như chính những khát vọng của các con người đã hy sinh cả cuộc đời để dành lấy hai tiếng "hoà bình"

Chiến tranh đã qua đi nhưng con người ta vẫn mãi nhớ về hình ảnh mẹ Suốt, đó chính là minh chứng cho sức sống bất tử của một huyền thoại lịch sử. Người ta có thể đọc về bà trong những trang sách, có thể nhìn thấy bà trong những bức ảnh, có thể gặp bà bên dòng Nhật Lệ qua pho tượng. Nhưng có lẽ cách chân thành nhất để nhớ về bà không phải là biến bà thành một nhân vật quá xa vời. Hãy nhớ rằng bà từng là một người phụ nữ bình thường. Bà là một người con nước Việt, là một người mẹ, một người bà, bà đã lựa chọn bước xuống con đò và dẫn lối cho những con người yêu nước. Chiến tranh lấy đi mạng sống của bà vào năm 1968 nhưng chiến tranh không lấy được tất cả. Nó không lấy được ký ức, không lấy được những câu thơ, không lấy được mái chèo, không lấy được dòng sông. Và càng không thể lấy khỏi những thế hệ sau câu hỏi: Một con người bình thường có thể làm được điều gì khi lịch sử đặt họ trước một hoàn cảnh phi thường?