MẸ THỨ – NGƯỜI GIỮ LỬA Ở CUỐI CON ĐƯỜNG

Câu chuyện về Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ

Có những ngôi nhà được dựng lên bằng gạch. Có những ngôi nhà được dựng lên bằng gỗ. Và có những ngôi nhà được dựng lên bằng ký ức. Ngôi nhà của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ ở Điện Bàn, Quảng Nam có lẽ là một ngôi nhà như thế. Ở đó, mỗi viên gạch dường như đều biết một câu chuyện. Mỗi khoảng sân dường như từng nghe tiếng chân của những người con ra đi. Và mỗi buổi chiều, khi nắng nghiêng qua hàng cây, người ta có thể tưởng tượng thấy bóng một người mẹ đứng trước cửa, lặng lẽ nhìn về phía con đường. Con đường mà những người con của mẹ đã đi. Và rất nhiều người trong số họ… không trở về.

Mẹ Nguyễn Thị Thứ là người con của vùng đất Điện Bàn, Quảng Nam. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, mẹ có 9 người con trai, 1 người con rể và 2 cháu ngoại hy sinh. Đây là một trong những gia đình có số người thân hy sinh lớn nhất trong cả hai cuộc kháng chiến.

Tôi đã thử tưởng tượng một buổi sáng rất bình thường ở một làng quê Quảng Nam năm ấy. Mặt trời vừa lên. Khói bếp còn vương trên mái nhà. Tiếng gà gọi sáng. Ngoài đồng, lúa còn đẫm sương. Một người con sửa lại quai dép. Một người con khoác chiếc ba lô. Một người khác cúi xuống chào mẹ. Rồi họ đi. Có thể lúc ấy chẳng ai biết rằng một cái ngoái đầu nhìn lại sẽ trở thành một ký ức theo mẹ suốt phần đời còn lại. Chiến tranh vốn không bao giờ báo trước với một người mẹ:

“Hôm nay có thể là lần cuối mẹ nhìn thấy con.”

Nó chỉ lặng lẽ lấy đi. Từng người. Từng người một. Người ta thường nói về chiến tranh bằng những từ rất lớn: Chiến dịch. Mặt trận. Độc lập. Thống nhất. Chiến thắng. Nhưng nếu đứng thật gần một người mẹ, ta sẽ thấy chiến tranh đôi khi chỉ là một điều rất nhỏ và rất đau: một chiếc giường trống. Một đôi dép không còn ai mang. Một bát cơm thừa. Một cái tên không còn được gọi trong bữa tối. Một cánh cửa mở ra rồi khép lại. Và một người mẹ vẫn giữ thói quen nhìn ra sân mỗi khi nghe tiếng bước chân. Có lẽ, đó mới là một trong những gương mặt thật nhất của chiến tranh.

Mẹ Thứ đã trải qua một nỗi đau mà không ngòi bút nào có thể kể hết. Bởi một lần mất con đã là một vết cắt. Nhưng khi những cái tên lần lượt trở thành tên trên bia mộ, nỗi đau ấy không còn là một vết cắt nữa. Nó trở thành một dòng sông chảy xuyên qua cả cuộc đời. Vậy mà mẹ vẫn sống. Vẫn đứng. Vẫn giữ trong mình một thứ sức mạnh kỳ lạ mà người ngoài khó có thể gọi tên. Đó không phải sự vô cảm. Càng không phải vì nỗi đau đã biến mất. Có lẽ ngược lại. Chính vì yêu quá nhiều nên mẹ mới có thể chịu đựng quá nhiều.

Ngày nay, tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng tại Quảng Nam được lấy cảm hứng từ hình tượng Mẹ Thứ, trở thành nơi tưởng niệm những người mẹ Việt Nam đã hiến dâng người thân cho Tổ quốc. Quần thể tượng đài có những trụ đá khắc họa hình ảnh các Bà mẹ Việt Nam Anh hùng từ nhiều vùng miền.

Nhưng tôi nghĩ, nếu chỉ đứng trước tượng đài và cúi đầu, chúng ta vẫn chưa hiểu hết về mẹ. Bởi điều đáng nhớ nhất về mẹ không nằm ở một pho tượng. Mà nằm ở những người đã không còn. Chín người con trai. Một người con rể. Hai người cháu ngoại. Mười hai cái tên. Mười hai cuộc đời. Mười hai lần một gia đình phải học cách sống tiếp sau mất mát. Đằng sau mỗi con số là một con người từng biết cười, biết khóc, biết yêu, biết nhớ quê hương. Họ từng là những đứa trẻ chạy trên con đường làng. Từng gọi tiếng mẹ. Từng có một tuổi trẻ. Rồi lịch sử gọi tên họ.

Có một điều khiến tôi nghĩ mãi. Chúng ta thường nói:

“Các anh đã hy sinh vì Tổ quốc.”

Đúng. Nhưng phía sau chữ “hy sinh” ấy là một người mẹ. Một người mẹ đã phải trả giá bằng những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời mình. Vì thế, khi đọc lịch sử, đừng chỉ đọc những năm tháng. Hãy đọc cả những khoảng trống. Khoảng trống của một chiếc ghế. Khoảng trống trong một bữa cơm. Khoảng trống bên cạnh người mẹ. Khoảng trống trong một gia đình sau ngày đất nước hòa bình.

Hôm nay, chúng ta không còn nghe tiếng bom trên quê hương. Những con đường Điện Bàn đã sáng đèn. Những cánh đồng lại xanh. Trẻ em đến trường với sách vở trên vai. Những chuyến xe đi qua những vùng đất từng là chiến trường. Thời gian đã phủ lên chiến tranh một lớp bụi rất dài. Nhưng có những điều không được phép phủ bụi. Đó là ký ức. Đó là lòng biết ơn. Đó là tên của những người đã nằm xuống. Và đó là hình bóng những người mẹ đã tiễn con đi mà không có ngày đón về.

Nếu một ngày bạn đến Điện Bàn, hãy thử đi chậm lại. Đừng chỉ nhìn một tượng đài. Hãy thử nhìn sâu vào đôi mắt của người mẹ được tạc trong đá. Có thể bạn sẽ nhận ra: Đằng sau một Mẹ Việt Nam Anh hùng không chỉ là một người mẹ. Đó là hàng nghìn bà mẹ. Hàng nghìn mái nhà. Hàng triệu nỗi chờ. Và một đất nước đã đi qua chiến tranh bằng rất nhiều nước mắt. Mẹ Thứ đã trở thành biểu tượng. Nhưng trước khi là một biểu tượng, mẹ chỉ là một người mẹ có những đứa con mình yêu thương. Và có lẽ đó chính là điều khiến câu chuyện của mẹ chạm đến chúng ta sâu nhất. Bởi cuối cùng, lịch sử không phải chuyện của những con số. Lịch sử là chuyện của con người. Những con người đã sống. Đã yêu. Đã mất. Và đã để lại cho chúng ta một ngày hôm nay bình yên. Nếu chúng ta còn biết cúi đầu trước những người đã khuất… Nếu chúng ta còn biết yêu thương gia đình… Nếu chúng ta còn biết sống tử tế với quê hương… Thì ngọn lửa mà những người đi trước trao lại vẫn còn cháy. Và ở một nơi nào đó trong ký ức của dân tộc, Mẹ Thứ vẫn đang đứng bên hiên nhà. Không phải để chờ những người con trở về. Mà để nhìn thấy những thế hệ sau họ đang lớn lên trong hòa bình.