Mẹ và cái đình làng (1)

Trong cái buổi chiều tà, khi nắng đã tắt ngấm sau lũy tre, cụ bà Đốc – người dân trong làng vẫn quen gọi là mệ – ngồi lặng lẽ bên bậc thềm đất nện. Cái nhà của mệ, cũng như bao cái nhà ở cái làng này, vốn dĩ đã rách nát vì sưu thuế, giờ lại trống hoác sau khi thằng cả, thằng út lần lượt "đi theo cách mạng".
Mệ không khóc. Người ta bảo mệ cứng như đá, nhưng ai đâu biết trong cái bụng của người đàn bà góa bụa này, nỗi đau nó nén lại, đặc quánh như cục đất sét mùa hạn.
Mệ không làm cách mạng bằng súng đạn. Mệ làm cách mạng bằng cái bếp. Những đêm làng bị lính dõng bao vây, mệ ngồi quạt bếp, khói cay xè mắt, nhưng tay mệ vẫn không ngừng bới cơm vào cái giỏ nứa. Mấy đứa cán bộ trẻ nằm dưới hầm bí mật dưới bếp của mệ, đói, mệ giấu cho củ khoai. Lạnh, mệ lấy cái áo cũ của thằng út đắp cho. Mệ bảo: "Tụi bây ăn cho khỏe, rồi còn đánh đuổi bọn sưu thuế, đừng để cái làng này chết mòn vì cái đói nữa."
Có lần, bọn lý trưởng đánh mệ, bắt khai ra chỗ giấu cán bộ. Mệ cứ cười móm mém: "Tôi có biết thằng nào đâu, tôi chỉ biết đứa nào đói thì tôi cho ăn, đói thì phải ăn, có thế thôi!" Chúng nó đánh mệ không được, đành bỏ đi. Mệ lảo đảo đứng dậy, lại lủi thủi xuống bếp, cái hầm bí mật vẫn an toàn.
Rồi Cách mạng Tháng Tám ập đến như cơn mưa rào sau ngày nắng hạn. Người ta thấy mệ – Bà mẹ của những người cộng sản – đứng trên sân đình, tay cầm lá cờ đỏ. Mệ không nói những lời cao siêu, mệ chỉ nhìn đám thanh niên trong làng mà bảo: "Cái thời sưu thuế, cái thời ăn không no, mặc không ấm đã qua rồi. Nay các con làm chủ cái đình này, thì đừng để cho dân làng phải khổ như cái thời của mẹ nữa."
Sau này, khi hòa bình đã lập lại, người ta phong mệ là "Bà mẹ Việt Nam anh hùng". Mệ vẫn thế, vẫn cái áo nâu sồng, vẫn cái bếp lửa ngày xưa. Người ta hỏi mệ có tiếc không khi mất đi các con, mệ chỉ nhìn ra phía đồng, nơi lúa đang lên xanh mướt:
"Tiếc chứ, đau chứ. Nhưng nhìn cái làng không còn bị sưu thuế, không còn bị lũ dõng đè đầu cưỡi cổ, thì mẹ thấy mấy đứa con của mẹ, chúng nó vẫn đang ở quanh đây, trong từng hạt lúa, trong từng hơi thở của cái làng này."
Cái đình làng vẫn đứng đó, rêu phong. Nhưng mệ đã thành một tượng đài, không phải bằng đá, mà bằng chính cái tình người nảy nở từ trong rơm rạ, trong bóng tối của những năm tháng lầm than.