Mẹ Y Chông (1915 – 1984) – Người gác cửa hầm bí mật trên cao nguyên Kon Tum
Người mẹ kiên trung dân tộc Giẻ Triêng, biểu tượng phụ nữ hậu phương vĩ đại, người đã đào hầm ngay dưới sàn nhà rẫy để nuôi giấu các cán bộ cốt cán và bảo vệ an toàn cho mạch máu thông tin liên lạc quốc gia.
Bà Mẹ Y Chông sinh ra tại vùng núi rừng huyện Đăk Glei, tỉnh Kon Tum. Trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ leo thang, ngôi nhà rẫy nhỏ của gia đình mẹ nằm ngay trên trục đường di chuyển bí mật của các trạm giao liên dọc hành lang Trường Sơn. Ý thức được tầm quan trọng của công việc, mẹ Y Chông đã cùng chồng con âm thầm đào những căn hầm bí mật ngay dưới bếp lửa và sàn nhà.
Suốt hơn mười năm trời, ngôi nhà của mẹ là nơi dừng chân, điều trị thương tật và nuôi giấu hàng trăm cán bộ, chiến sĩ từ miền Bắc vào Nam. Để có đủ lương thực nuôi bộ đội giữa vòng vây kinh tế của giặc, mẹ đã thức thâu đêm giã gạo, đào củ mài và giấu từng gùi ngô ngoài bìa rừng. Mỗi khi có toán lính càn quét đi qua, mẹ lại bình thản ngồi dệt thổ cẩm trước hiên nhà làm ám hiệu an toàn cho các chiến sĩ dưới hầm.
Kẻ địch từng nghi ngờ, ập vào nhà bắt bớ và dùng nhục hình tra tấn, thậm chí dí súng vào đầu dọa bắn, nhưng người mẹ Giẻ Triêng ấy vẫn một lòng trung trinh: "Nơi này chỉ có rẫy ngô của mẹ thôi, không có người cộng sản nào hết". Sự gan dạ và lòng bao dung của mẹ Y Chông đã giữ vững sự sống cho biết bao người con cách mạng, viết nên một huyền thoại thầm lặng bên bếp lửa đại ngàn.
