Mệnh lệnh không nổ súng trước giờ Bắc Bộ phủ đổi chủ

Đêm trước khi rời Bắc Bộ phủ, Phan Kế Toại gọi viên chỉ huy bảo an binh cùng người chánh quản đến phòng họp.

Bên ngoài tòa nhà, tình hình Hà Nội đang thay đổi từng giờ. Nhật Bản đã đầu hàng Đồng minh. Chính phủ Trần Trọng Kim mất chỗ dựa. Các đoàn thể cứu quốc công khai xuất hiện, cờ đỏ sao vàng được treo trên nhiều phố và quần chúng chuẩn bị giành chính quyền.

Trong hoàn cảnh ấy, mệnh lệnh của vị Khâm sai Bắc Bộ có thể dẫn tới một cuộc đổ máu ngay giữa Hà Nội. Nhưng Phan Kế Toại không yêu cầu binh lính dựng thêm chướng ngại hay chuẩn bị súng đạn.

Ông ra lệnh không được nổ súng và phải mở cửa khi lực lượng cách mạng tới.

Phan Kế Toại sinh ngày 3 tháng 2 năm 1892 tại làng Mông Phụ, xã Đường Lâm, tỉnh Sơn Tây. Cha ông là cử nhân Phan Kế Tiến, từng làm quan dưới triều Nguyễn. Năm 1911, Phan Kế Toại được cấp học bổng sang Pháp học tại Trường Hành chính thuộc địa Paris.

Trở về nước, ông lần lượt làm tri huyện, tuần phủ rồi tổng đốc tại nhiều địa phương. Con đường quan chức đưa ông tới một trong những vị trí cao nhất tại Bắc Kỳ.

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Chính phủ Trần Trọng Kim sau đó cử Phan Kế Toại làm Khâm sai đại thần Bắc Bộ. Trụ sở làm việc của ông là Bắc Bộ phủ trên phố Ngô Quyền, trung tâm quyền lực hành chính ở miền Bắc lúc bấy giờ.

Nhưng Phan Kế Toại không hoàn toàn làm theo những yêu cầu của phía Nhật. Khi được lệnh đi các địa phương kêu gọi nhân dân bán thóc, ông cáo ốm và từ chối. Đây là thời điểm nạn đói đang cướp đi sinh mạng của rất nhiều người ở Bắc Bộ.

Con trai ông, Phan Kế An, lúc ấy là sinh viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và đã tham gia phong trào sinh viên cứu quốc. Phan Kế An bí mật tìm mua súng cho Việt Minh rồi cất giấu ngay trong ngôi nhà của gia đình tại Mông Phụ.

Hiến binh Nhật biết hoạt động của người con và gửi công văn cảnh báo Phan Kế Toại. Trái với điều họ mong đợi, ông không giao con cho nhà chức trách. Ông đưa bức công văn cho Phan Kế An xem để biết mà đề phòng.

Bản thân vị Khâm sai còn bí mật mua 500 đồng tín phiếu ủng hộ Việt Minh. Đây là số tiền không nhỏ vào thời điểm năm 1945.

Thông qua những trí thức như Vũ Đình Hòe, Nguyễn Văn Huyên và các cán bộ cứu quốc, Việt Minh nhiều lần tiếp xúc, vận động Phan Kế Toại. Ông hiểu bộ máy chính quyền đương thời không còn đủ uy tín và sức mạnh để điều hành đất nước.

Từ tháng 7 năm 1945, Phan Kế Toại đã xin từ chức Khâm sai Bắc Bộ. Tuy nhiên, đến ngày 17 tháng 8, triều đình Huế mới gửi điện chấp thuận.

Trước khi rời khỏi Bắc Bộ phủ, ông gọi viên quản bảo an binh Nguyễn Sĩ Là cùng người chánh quản đến truyền đạt mệnh lệnh không chống lại lực lượng cách mạng. Mệnh lệnh sau đó được phổ biến tới những binh sĩ đang bảo vệ tòa nhà.

Sáng ngày 19 tháng 8 năm 1945, hàng vạn người từ các khu phố và vùng ngoại thành tập trung tại Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội. Sau cuộc mít-tinh, các đoàn người tiến về những cơ quan đầu não, trong đó có Bắc Bộ phủ.

Bên trong tòa nhà khi ấy có 134 bảo an binh. Nếu lực lượng này nổ súng, cuộc tiếp quản có thể biến thành một trận đánh ngay giữa khu phố trung tâm đông người.

Nhưng tiếng súng đã không vang lên.

Khoảng 9 giờ, đoàn người cách mạng tiến đến. Chỉ ít phút sau, cửa Bắc Bộ phủ được mở. Quần chúng tràn vào tiếp quản tòa nhà. Toàn bộ 134 bảo an binh không chống cự; phần lớn trong số họ sau đó gia nhập lực lượng cách mạng.

Trong thắng lợi chung của cuộc Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội, việc chiếm Bắc Bộ phủ mà không xảy ra giao tranh có ý nghĩa rất lớn. Cơ quan đại diện cho quyền lực cũ đã được chuyển giao nhanh chóng, hạn chế thương vong và tránh cho thành phố một cuộc xung đột không cần thiết.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Phan Kế Toại trở về quê. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần gửi thư mời ông tham gia Chính phủ kháng chiến. Năm 1947, ông rời Mông Phụ lên chiến khu Việt Bắc.

Ngày 9 tháng 11 năm 1947, Hội đồng Chính phủ nhất trí cử Phan Kế Toại giữ chức Quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Ông phụ trách Bộ Nội vụ từ tháng 11 năm 1947 đến tháng 4 năm 1963. Từ năm 1955, ông đồng thời giữ chức Phó Thủ tướng Chính phủ.

Một người từng được đào tạo để phục vụ bộ máy thuộc địa, từng giữ chức Khâm sai của triều đình Huế, cuối cùng trở thành thành viên Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự chuyển đổi ấy không diễn ra trong một khoảnh khắc, mà bắt đầu từ những lựa chọn khi lịch sử đặt ông giữa hai con đường.

Lựa chọn đáng nhớ nhất của Phan Kế Toại có lẽ chính là mệnh lệnh tại Bắc Bộ phủ: không nổ súng vào đồng bào.

Mệnh lệnh chỉ gồm ít lời, nhưng phía sau nó là sinh mạng của rất nhiều người. Nhờ cánh cửa được mở thay vì một loạt đạn, một biểu tượng quyền lực ở Hà Nội đã đổi chủ trong buổi sáng mùa thu mà không trở thành nơi đổ máu.