MN-THIỀN HẠNH

Ngài họ Nguyễn, tên thật và năm sanh chưa thấy tài liệu nào ghi nhận. Ngài viên tịch vào năm 1018. Về sau, khi tham khảo sách Thi văn Lý - Trần của NXB Khoa Học Xã Hội Hà Nội có ghi tên thật của ngài là Nguyễn Văn Hạnh, người ở châu Cổ Pháp, làng Dịch Bảng thuộc tỉnh Bắc Ninh.

Ngài sinh trưởng trong một gia đình thuần túy Phật giáo. Thuở nhỏ ngài có tư chất đĩnh đạc thông minh xuất chúng, học thông Tam tạng, nghiên cứu tinh tường nghĩa thú của Bách luận, là căn bản của Phật giáo Đại thừa do Bồ-tát Long Thọ trước tác. Ngài cũng nghiên cứu làu thông Tam giáo. Tuy tài đức cao rộng nhưng xem thường phú quý vinh hoa. Năm 21 tuổi, ngài theo Thiền sư Định Huệ xuất gia và thọ học với Thiền Ông Đạo Giả ở chùa Lục Tổ, làng Dịch Bảng, phủ Thiên Đức. Khi Thiền Ông viên tịch, Sư tiếp quản nhiệm vụ trụ trì và chuyên thiền tập pháp “Tổng trì tam-ma-địa”, lấy đó làm sự nghiệp đời tu. Bấy giờ ngài phán ra điều gì dân chúng đều cho là sấm ký. Vua Lê Đại Hành rất tôn kính ngài.

Ngài làu thông Tam giáo đến mức tường tận và dung hòa cả ba tư tưởng ấy. Muốn truy tìm và giải quyết những nguyên lý phức tạp mâu thuẫn này, ngài phải bước qua ngưỡng cửa nghiên cứu và thực nghiệm đến Bách luận của Bồ-tát Long Thọ, dùng đến biện chứng trực giác về hiện tượng và phủ định sự có mặt giả hợp của danh sắc, khám phá thực tại tối hậu không bị lệ thuộc bởi những chi phối giả hợp của thời - không.

Theo Thiền uyển tập anh ghi lại cuộc đời ngài, ta thấy ngài chuyên tu tập pháp “Tổng trì tam-ma-địa” chứ không phải là cốt lõi thực chứng. Truy tìm lại Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, ta thấy có bóng dáng Mật tông ở đó, mà ngài thuộc thế hệ thứ 12 của thiền phái này. Tam-ma-địa theo Trí độ luận còn gọi là Tam-muội. Đây có thể là diệu dụng nào đó của việc đạt được thực ngộ thiền, chứ không hẳn Tam-ma-địa là thực thể có từ bên ngoài. Như vậy hẳn nhiên ngài chứng ngộ là nhờ khai quật nội tâm bằng phương pháp thiền định qua cửa ngõ và phương pháp hành trì của Tam-ma-địa. Và thành tựu nổi bật mà ngài thực hiện là xoay chuyển vận nước và dân tộc bước vào thời huy hoàng, và tạo dựng nền triết lý cho giống nòi.