Mọ Kọ - Nữ Chúa Rừng Xanh

Tại vùng đất Di Linh (Lâm Đồng), giữa những rẫy cà phê bạt ngàn và những cánh rừng già đã thay màu theo năm tháng, người Cơ Ho vẫn đời đời truyền tụng về một huyền thoại: Mọ Kọ – người đàn bà trắng, hay Ka Nhòi, vị "Nữ chúa rừng xanh" đầy uy linh của mảnh đất này.

Mọ Kọ tên thật là Ka Nhòi. Không giống như bao đứa trẻ Cơ Ho cùng thời, ngay từ khi lọt lòng, bà đã mang một ngoại hình kỳ lạ. Do chứng bạch tạng, Ka Nhòi sở hữu nước da, mái tóc và đôi hàng lông mày trắng muốt như cước. Chính vì thế, buôn làng gọi bà là Mọ Kọ, theo tiếng địa phương nghĩa là “Bà Trắng”.

Những bậc cao niên tại thôn Đồng Đò kể lại rằng, "Bà Trắng" không chỉ thông minh, xinh đẹp thoát tục mà còn sở hữu một tâm hồn rực lửa yêu nước. Từ một thiếu nữ Cơ Ho dịu dàng, Ka Nhòi đã sớm nung nấu ý chí đánh đuổi giặc Tây, trở thành nữ thủ lĩnh dẫn dắt phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp khi tuổi đời còn rất trẻ.

Hình ảnh Mọ Kọ không chỉ tồn tại trong ký ức dân gian mà còn được trang trọng ghi dấu trong các công trình nghiên cứu lịch sử như cuốn “Vấn đề về dân tộc ở Lâm Đồng”. Dẫu câu chuyện về bà mang đậm màu sắc tín ngưỡng và thần linh qua lời kể của các thế hệ, nhưng tinh thần quật khởi của người phụ nữ lãnh đạo phong trào đấu tranh tại Nam Tây Nguyên là một sự thật lịch sử không thể phủ nhận.

Khoảng những năm 1930, khi Di Linh còn là vùng đất rừng hoang sơ, thực dân Pháp đã thiết lập bộ máy cai trị hà khắc, tước đoạt đất đai, cưỡng bức phu dịch và áp đặt sưu thuế nặng nề. Cuộc sống của đồng bào rơi vào cảnh lầm than, kiệt quệ, buộc họ phải lùi sâu vào rừng thẳm để duy trì sự sống. Chính trong bóng tối của sự áp bức, ngọn lửa phản kháng đã bùng lên như một tất yếu của lịch sử.

Trong hoàn cảnh ấy, Ka Nhòi đã đi khắp các buôn làng, đánh thức lòng tự tôn dân tộc bằng những lời kêu gọi mộc mạc mà đanh thép: “Đất là của mình, rừng là của mình, không thể để người khác lấy đi!”. Bà dâng lời khấn nguyện lay động đại ngàn: "Hỡi thần núi! Hỡi Thần đất! Hỡi Thần nước! Hãy giết hết bọn thực dân xâm lược, để người Thượng, người Chăm, người Việt cùng nhau sống trong hòa bình, ấm no, hạnh phúc". Từ lời hiệu triệu ấy, một phong trào đấu tranh quần chúng mạnh mẽ đã chính thức hình thành.

Một trong những cách tổ chức đặc biệt của phong trào là việc góp đồng xu. “Góp xu không ai bắt buộc, góp cái đồng xu trước là để cúng Thần núi, Thần rừng, Thần đất để phù hộ người Kinh, người Thượng cùng một cái bụng thương nhau. Sau đó lấy cái đồng xu đó để làm ra cái giáo, cái mác, cái súng, cái đạn để đuổi thằng Tây nó về cái nước nó” (Mọ Kọ). Mỗi người dân đóng góp một phần nhỏ của mình, không chỉ để tạo nguồn lực chế tạo vũ khí, mà còn như một hình thức ràng buộc tinh thần. Những đồng xu sau nghi lễ trở thành dấu hiệu nhận biết và gắn kết những người cùng tham gia, vừa là phương tiện vật chất, vừa là biểu tượng của ý chí đấu tranh.

Không dừng lại ở đó, phong trào của Mọ Kọ còn thể hiện sự linh hoạt trong cách tổ chức và chiến đấu. Bà kết hợp yếu tố tín ngưỡng với thực tiễn đấu tranh: sử dụng “nước thánh” như một cách củng cố niềm tin, tạo tâm lý vững vàng cho nghĩa quân trước đối thủ mạnh hơn về vũ khí.

Dù kết thúc trong vòng vây đẫm máu của kẻ thù, phong trào của Mọ Kọ vẫn là một mốc son chói lọi trong lịch sử đấu tranh của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên trước khi có sự lãnh đạo của Đảng. Sánh ngang cùng thủ lĩnh N’Trang Lơng (Đắk Nông) hay Săm Brăm (Phú Yên), Ka Nhòi chính là đóa hoa rực rỡ nhất của đại ngàn, vị "Nữ chúa rừng xanh" đã viết nên những trang sử bất khuất cho vùng đất Tây Nguyên anh dũng.

* Tài liệu tham khảo:

Sách: "Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng" do Mạc Đường chủ biên, được Sở Văn hóa tỉnh Lâm Đồng xuất bản năm 1983

Ảnh: Dương Tử - Ngọc Minh