MỘT BỨC ẢNH CŨ VÀ CẢ MỘT MIỀN KÍ ỨC

(Chuyên mục: Miền ký ức)

Có những ký ức không nằm trong lời kể, mà được lưu giữ trong những vật nhỏ bé – một lá thư, một cuốn sổ tay, hay chỉ đơn giản là một bức ảnh đã phai màu theo thời gian. Những thứ tưởng chừng vô tri ấy lại mang trong mình cả một thời đại, một câu chuyện, một cuộc đời.

Tôi đã gặp một “miền ký ức” như thế trong chuyến đi về nguồn của sinh viên Trường Đại học Hạ Long.

Hôm đó, chúng tôi đến thăm một khu trưng bày nhỏ nằm gần khu di tích lịch sử. Không gian không quá rộng, không có những thiết bị hiện đại, nhưng lại có một sức hút rất đặc biệt. Những bức ảnh, hiện vật được đặt trong tủ kính, im lặng nhưng như đang kể lại những câu chuyện của riêng mình.

Giữa rất nhiều hiện vật, tôi dừng lại trước một bức ảnh đen trắng.

Bức ảnh không rõ nét. Thời gian đã làm nhòe đi những chi tiết, nhưng vẫn có thể nhận ra đó là một nhóm thanh niên – có lẽ là thanh niên xung phong. Họ đứng cạnh nhau trên một con đường đất. Quần áo giản dị, khuôn mặt còn rất trẻ.

Không ai trong số họ cười.

Nhưng điều kỳ lạ là, dù không có nụ cười, ánh mắt của họ lại toát lên một sự kiên định rất rõ ràng. Một thứ ánh sáng mà tôi hiếm khi thấy ở những bức ảnh thời bình.

Tôi đứng đó khá lâu.

Không phải vì bức ảnh đặc biệt hơn những thứ khác, mà bởi nó khiến tôi có cảm giác như đang nhìn vào một lát cắt của quá khứ – một khoảnh khắc bị “đóng băng” giữa thời gian.

Một anh hướng dẫn viên đến gần, thấy tôi chăm chú, liền hỏi:

“Em có muốn nghe câu chuyện về bức ảnh này không?”

Tôi gật đầu.

Anh bắt đầu kể.

Đó là một nhóm thanh niên xung phong làm nhiệm vụ mở đường trong thời chiến. Họ phải làm việc trong điều kiện vô cùng khó khăn: thiếu thốn, nguy hiểm, và luôn đối mặt với bom đạn.

“Bức ảnh này được chụp trước một đợt làm nhiệm vụ,” anh nói. “Nhiều người trong số họ sau đó đã không trở về.”

Tôi im lặng.

Một câu nói ngắn, nhưng đủ để thay đổi hoàn toàn cách tôi nhìn bức ảnh.

Trước đó, tôi chỉ thấy một nhóm người đứng cạnh nhau. Nhưng sau khi nghe câu chuyện, tôi bắt đầu nhìn thấy nhiều hơn thế.

Tôi nhìn kỹ từng khuôn mặt.

Có người trông rất trẻ, có lẽ chỉ mới mười tám, đôi mươi – bằng tuổi tôi bây giờ. Có người ánh mắt hơi nghiêng, như đang nghĩ về điều gì đó. Có người đứng thẳng, nhìn thẳng vào ống kính, như thể không hề sợ hãi.

Tôi tự hỏi: lúc đó họ đang nghĩ gì?

Họ có biết rằng phía trước là nguy hiểm không? Họ có nghĩ đến gia đình, đến những điều còn dang dở trong cuộc sống không?

Hay họ chỉ đơn giản là bước đi, bởi vì đó là điều họ phải làm?

Tôi không có câu trả lời.

Nhưng chính sự không rõ ràng ấy lại khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn.

Trong thời đại của chúng tôi, mọi thứ đều rõ ràng và cụ thể. Chúng tôi lên kế hoạch cho tương lai, đặt mục tiêu, lựa chọn con đường cho riêng mình.

Còn họ – những con người trong bức ảnh – dường như không có nhiều lựa chọn như thế.

Họ sống trong một thời đại mà lý tưởng chung lớn hơn mong muốn cá nhân. Một thời đại mà việc hy sinh không phải là điều phi thường, mà là điều rất bình thường.

Điều đó không có nghĩa là họ không có ước mơ.

Ngược lại, có lẽ họ cũng từng mơ về một cuộc sống yên bình, về một gia đình, về những điều rất giản dị.

Nhưng họ đã tạm gác lại tất cả.

Tôi rời khỏi khu trưng bày, nhưng hình ảnh bức ảnh vẫn ở lại trong đầu.

Buổi chiều hôm đó, chúng tôi tham gia hoạt động dọn dẹp, thắp hương tại một nghĩa trang liệt sĩ gần đó. Những hàng bia mộ xếp ngay ngắn, mỗi tấm bia là một cái tên, một năm sinh, và đôi khi chỉ là dòng chữ: “Chưa xác định danh tính”.

Tôi chợt nghĩ: biết đâu trong số những người nằm đây, có người từng đứng trong bức ảnh ấy.

Ý nghĩ đó khiến tôi thấy một sự kết nối rất kỳ lạ giữa bức ảnh và hiện tại.

Một bên là quá khứ được lưu giữ qua hình ảnh.

Một bên là quá khứ được khắc ghi trên bia đá.

Cả hai đều là những cách khác nhau để lịch sử tồn tại.

Nhưng nếu không có người kể lại, liệu những điều ấy có còn ý nghĩa?

Tôi nhận ra rằng, ký ức không tự nhiên tồn tại mãi mãi.

Nó cần được gìn giữ.

Và quan trọng hơn, nó cần được chia sẻ.

Trong công văn phát động cuộc vận động “Những câu chuyện thời hoa lửa”, có nhấn mạnh việc sưu tầm, lưu giữ và lan tỏa các câu chuyện lịch sử bằng nhiều hình thức sáng tạo của người trẻ.

Điều đó khiến tôi hiểu rằng, vai trò của chúng tôi không chỉ là người tiếp nhận, mà còn là người truyền đi.

Chúng tôi có thể không trải qua chiến tranh, nhưng chúng tôi có khả năng kể lại nó theo cách của mình.

Một bức ảnh cũ có thể trở thành một câu chuyện.

Một câu chuyện có thể trở thành một bài viết.

Một bài viết có thể chạm đến nhiều người hơn.

Và cứ như thế, ký ức được nối dài.

Tối hôm đó, khi trở về, tôi mở điện thoại, tìm lại những bức ảnh mình đã chụp trong chuyến đi. Trong số đó có bức ảnh của bức ảnh cũ kia.

Tôi nhìn nó một lần nữa.

Lần này, tôi không chỉ nhìn bằng mắt, mà bằng cả những gì mình đã nghe và cảm nhận.

Tôi bắt đầu viết.

Không phải để mô tả bức ảnh, mà để kể lại câu chuyện phía sau nó. Để chia sẻ cảm xúc của mình. Để lưu giữ một phần ký ức mà tôi đã vô tình được chạm vào.

Tôi nhận ra rằng, đôi khi, việc kể lại một câu chuyện không cần phải quá cầu kỳ.

Chỉ cần chân thành.

Chỉ cần đủ để người khác cảm nhận được rằng: đây không phải là một câu chuyện xa lạ, mà là một phần của lịch sử mà chúng ta đang thừa hưởng.

Bức ảnh ấy có thể không nổi tiếng. Những con người trong đó có thể không được nhắc đến trong sách giáo khoa.

Nhưng điều đó không làm giảm đi giá trị của câu chuyện.

Ngược lại, chính những câu chuyện “nhỏ” như thế lại góp phần tạo nên bức tranh lớn của lịch sử.

Và nếu mỗi người trẻ chúng ta đều góp một câu chuyện, thì “miền ký ức” ấy sẽ ngày càng đầy đặn hơn.

Tôi nghĩ, đó cũng chính là ý nghĩa lớn nhất của cuộc vận động này.

Không phải là tìm kiếm những câu chuyện lớn lao, mà là khơi dậy sự quan tâm, sự lắng nghe và sự sáng tạo của thế hệ trẻ.

Để chúng tôi hiểu rằng:

Lịch sử không ở đâu xa.

Nó nằm trong những bức ảnh cũ.

Trong những câu chuyện chưa kể.

Và trong chính cách chúng tôi lựa chọn ghi nhớ và lan tỏa nó.

Bức ảnh ấy – một bức ảnh nhỏ bé, đã mở ra cho tôi cả một “miền ký ức”.

Và tôi tin rằng, ở đâu đó, vẫn còn rất nhiều “miền ký ức” như thế đang chờ được khám phá, được lắng nghe, và được kể lại.